پژوهشی در جامعیّت قرآن از دیدگاه بانو مجتهده امین اصفهانی با تأکید بر فراخور فهم مخاطبان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور تهران، تهران، ایران

2 استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور تهران، تهران، ایران.

چکیده

از ویژگی‌های قرآن کریم، جامعیت، جهان‌شمولی و جاودانگی آن است. جامعیت قرآن از موضوعات اساسی در مباحث علوم قرآنی به شمار می‌رود. دانشمندان مسلمان از گذشته تاکنون، با محور قرار دادن آیات قرآن و روایات فریقین، به تبیین این ویژگی پرداخته‌اند. این پژوهش به شیوه توصیفی- تحلیلی، جامعیت قرآن را از دیدگاه بانو مجتهده امین اصفهانی بررسی کرده است. در اندیشه قرآنی ایشان، جامعیت قرآن به معنای فراگیری آیات آن بر تمام علوم، حکمت‌ها و معارف است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که از میان دیدگاه‌های مطرح درباره جامعیت قرآن، در نگرش قرآنی بانو مجتهده امین اصفهانی، دیدگاه حداقلی- به معنای جامعیت قرآن صرفاً در مسائل ارزشی و اخلاقی- اعتباری ندارد؛ زیرا آیات قرآن، از نظر ایشان، مشتمل بر علوم و معارف گوناگون تربیتی، اخبار گذشته و آینده، و نیز احکام و قوانین اجتماعی و سیاسی است. در مقابل، ایشان با پذیرش جامعیت حداکثری -به معنای جامع علوم اولین و آخرین بودن قرآن و دربرگیرندگی اخبار گذشتگان و آیندگان و امور مربوط به معاش و معاد- و همچنین با تأکید بر جامعیت مقایسه‌ای قرآن در مقایسه با سایر کتاب‌های آسمانی، دیدگاهی نو با عنوان «جامعیت قرآن به فراخور فهم مخاطبان» مطرح کرده‌اند. بر اساس این دیدگاه، رمز جاودانگی قرآن در آن است که این کتاب الهی برای هدایت جوامع انسانی در هر عصر نازل شده و توان پاسخ‌گویی به نیازها، اقتضائات و شرایط فرهنگی- اجتماعی هر زمان را دارد. ازاین‌رو، هر انسان به فراخور درک و فهم خود می‌تواند از دریای علوم، اخبار و معارف قرآن بهره‌مند شود.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
آلوسی، محمود. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. (ج3، 4، 7). بیروت: دارالکتب الاسلامیه.
ابن‌عاشور، محمدبن‌طاهر. (1420ق). التحریر و التنویر. (ج5). بیروت: الموسسه التاریخ.
ابن‌عربی، محمد بن علی. (بی‌تا). الفتوحات المکیه. (ج3). قم: موسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
ابن‌عطیه اندلسى، عبدالحق‌بن‌غالب‏. (1422ق). المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز. (ج1). بیروت: دارالکتب العلمیه.‏
ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. (ج4). بیروت: دار الکتب العلمیه.
ابن‌منظور، محمد مکرم. (1414ق). لسان العرب. (ج8). بیروت: دار صادر.
امین اصفهانی، سیده نصرت. (بی‌‌تا). مخزن العرفان در تفسیر قرآن. (ج1، 2، 4، 7، 10). تهران: نهضت زنان مسلمان.
ایازی، سید محمدعلی.(1380). جامعیّت قرآن. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
بحرانی، سید هاشم. (1416ق). البرهان فی تفسیر القرآن. (ج1). تهران: بنیاد بعثت.
تقیلو، زینب؛ صادقی، حسن. (1399). جایگاه و کارکرد روایات در تفسیر مخزن العرفان. اندیشه‌های قرآنی متفکران معاصر، 7(2)، صص117-137.
جشنی، ماشاءالله. (1389). بررسی قلمرو جامعیّت قرآن در نگرش فخر رازی و آلوسی. الهیات تطبیقی، 1(3)، صص69-88.
جعفری، یعقوب. (1376). تفسیر کوثر. (ج6). قم: انتشارات هجرت.
حاجی، حمزه؛ مهریزی، مهدی. (1391). کیفیت جامعیت قرآن در پرتو آرای اندیشمندان و مفسّران مسلمان. مطالعات قرآنی، 3(2)، صص101-124.
حسینی کاشانی، فاطمه مرضیه. (1400). گسترده جامعیت قرآن از منظر نهج‌البلاغه. نامه جامعه، 10(4)،
صص7-30.
حوّی، سعید. (1424ق). الاساس التفسیر. (ج6). قاهره: انتشارات دارالسلام.
خسروپناه، عبدالحسین. (1384). گستره قرآن. پژوهش و حوزه، 5(3-4)، صص37-48.
خمینی، سید روح الله. (1385). صحیفه امام. (ج20). تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
دل‌افکار، علیرضا؛ نیستانی، ناصر؛ عابدینی، ناصر. (1400). بررسی تطبیقی جامعیت قرآن از دیدگاه مغنیه و شلتوت. پژوهشنامه مذاهب اسلامی، 8(1)، صص229-257.
ذهبی، محمّدحسین. (1976م). التفسیر و المفسرون. بیروت: دار الکتب الحدیث.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالعلم.
رئوف، سید حمیدرضا؛ خیاطیان، قدرت الله؛ حمزئیان، عظیم. (1403). بررسی نفس‌شناسی عرفانی بانو نصرت امین در تفسیر مخزن العرفان. آینه معرفت، 24(3)، صص79-98.
سروش، عبدالکریم. (1377). دین اقلّی و اکثری. کیان، 8(1)، صص2-9.
سمرقندی، نصربن محمد بن احمد. (بی‌تا). بحرالعلوم. (ج1). بی‌جا: بی‌نا.
سیّاح، احمد. (1368). فرهنگ بزرگ جامع نوین. تهران: انتشارات اسلام.
سید خراسانی، راضیه سادات؛ قاسمپور، محسن؛ حسین‌زاده، خدیجه. (1402). تحلیل و بررسی تطبیقی جامعیت
ذاتی و مقایسه‌ای قرآن کریم از منظر آیت‌الله جوادی آملی و آیت‌الله مصباح‌ یزدی. سراج منیر، 14(2)، صص231-262.
سیوطی، جلال‌الدین. (1404ق). الدر المنثور فی تفسیر المأثور. (ج4). قم: کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی.
شاذلی، سید بن قطب بن ابراهیم. (1412ق). فی ظلال القرآن. (ج2). بیروت: دار الشروق.
شفیعی دارابی، سیدحسین. (1401). خوانش تطبیقی تفسیری قلمرو جامعیت علمی قرآن کریم از منظر آیت‌الله جوادی آملی و آیت الله معرفت. مطالعات تفسیر تطبیقی، 7(1)، صص124-145.
صدری افشار، غلامحسین. (1381). فرهنگ معاصرفارسی. (ج1). تهران: فرهنگ معاصر.
صدوق، محمدبن‌علی. (1378). عیون الاخبار الرضا(ع). (ج1). تحقیق: مهدی لاجوردی. تهران: نشر جهان.
طباطبایی، سید محمدحسین. (1374). المیزان فی تفسیر القرآن. (ج5، 12). ترجمه: سیدمحمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طیب، سید عبدالحسین. (1378). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. (ج5). تهران: انتشارات اسلام.
طیبی، ناهید. (1397). روش‌شناسی تفسیر مخزن العرفان و بسامد آرای تفسیری بانو امین. در: چهارمین کنگره ملی بزرگداشت و تبیین مقام علمی و معنوی بانو مجتهده امین، مشهد: کانون فرهنگی مجتهده بانو امین.
غروی نائینی، نهله. (1378). تفسیر مخزن العرفان و مفسر آن. بینات، 6(1)، صص45-54.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (1415ق). تفسیر الصافی. (ج1). تهران: مکتبه الصدر.
قرائتی. محسن. (1388). تفسیر نور. (ج4). تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
کریمی‌نیا، محمدمهدی؛ ذوالفقاری، محمدحسین؛ رستگارنسب، معصومه؛ انصاری‌مقدم، مجتبی. (1400).
بررسی روش تفسیر عرفانی در تفسیر شریف مخزن العرفان. پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، 3(4)،
صص58-72.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. (1407ق). الکافی. (ج1، 7). تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحارالانوار. (ج73، 89). بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
محقق گرفمی، البرز. (1401). بررسی، نقد و تبیین مفهوم جامعیت قرآن. مشکوه، 41(1)، صص100-130.
مراغی، احمد مصطفی. (بی‌تا). تفسیر المراغی. (ج6). بیروت: انتشارات دار الفکر.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (1371). تفسیر نمونه. (ج4). تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (1374). تفسیر نمونه. (ج11). تهران: دار الکتب الاسلامیه.
مهمان‌دوست، مهدی؛ سیاسر، مجتبی. (1398). مطالعه تطبیقی دیدگاه علامه طباطبایی و علامه مجلسی در زمینه جامعیت قرآن. پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، 1(2)، صص69-80.
مؤدّب، رضا. (1386). مبانی تفسیر. قم: انتشارات دانشگاه قم.
ناصح، احمد. (1394). بررسی تطبیقی نظریه جامعیّت قرآن از منظر تفسیر المیزان و روح المعانی. پژوهش‌های تفسیر تطبیقی، 1(2)، صص33-54.
نجارزادگان، فاطمه. (1398). ارزیابی فمینیسم بر اساس آرای بانو امین در تفسیر مخزن العرفان، سفینه، 16(4)، صص46-57.
نیازمند، علی. (1375). تفسیر قرآن کریم و علوم جدید. بینات، 3(2)، صص20-46.