بازخوانی داستان ابلیس در قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه روانشناسی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه پیام نور تهران، تهران، ایران.

چکیده

این پژوهش با هدف بازخوانی جامع داستان ابلیس، به واکاوی حقیقت واقعه‌ی «اسْجُدُوا لآدَمَ» و تبیین جایگاه شیطان در نظام گمراهی انسان در قرآن کریم می‌پردازد. تحقیق حاضر با روش توصیفی- تحلیلی و رویکرد معناشناسی ساختارگرا، بر تحلیل نحوی حرف جر «لام» و انطباق آن با صفات کمالیه‌ی الهی تمرکز یافته است. یافته‌های محوری نشان می‌دهد که فرمان الهی، نه دستوری برای سجده بر مخلوق، بلکه تکلیفی برای سجده به ذات اقدس الهی به شکرانه‌ی تجلی قدرت در آفرینش انسان بوده است؛ لذا بر اساس «لام سببیت»، آدم نه مسجود، بلکه سبب و بهانه‌ی این عبادت منحصراً توحیدی است. در این بازخوانی، عصیان ابلیس نه یک نافرمانی رفتاری ساده، بلکه کودتای معرفتی علیه حکمت صانع و پافشاری بر اصالت ماده در برابر اراده‌ی پروردگار تبیین می‌گردد. همچنین پژوهش نشان می‌دهد که خطاپذیری انسان ناشی از ضعف ساختاری (نفس اماره) است و ابلیس در این میان تنها نقش کاتالیزور و تسهیل‌گر را ایفا می‌کند؛ ازاین‌رو، داستان آفرینش و آزمون «لیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا»، اصالتاً مستقل از وجود ابلیس طراحی شده و بدون حضور او نیز تداوم می‌یافت. در همین راستا، با تبارشناسی واژگان وحی روشن می‌شود که شیطان نه یک وجود مستقل، بلکه عنوانی عملکردی برای ابلیس و پیروان اوست که در قالب یک تشکیلات فکری (ذریه معنوی)، به دنبال اثبات پنداری خطای تدبیر الهی هستند. این مقاله با نفی دیدگاه‌های سنتی همچون سجده‌ی تحیت یا قبله‌انگاری، تبیینی منسجم از نظام بندگی و جایگاه تبعی قوای شر ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
ابن‌فارس، احمد. (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغة. (ج3). قم: مکتب الاعلام الاسلامی
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب. (ج6). بیروت: دار صادر.
ابن‌هشام، جمال‌الدین. (۱۴۰۵ق). مغنی اللبیب عن کتب الأعاریب. قم: منشورات کتابخانه آیة‌الله مرعشی نجفی.
ایزوتسو، توشی هیکو. (1368). خدا و انسان در قرآن. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دارالعلم.
زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. (ج1). بیروت: دارالکتاب العربی.
طباطبایی، محمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. (ج8). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. (ج1). تهران: ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر. (۱۴۱۲ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. (ج1). بیروت: دار المعرفه.
طنطاوی، سیدمحمد. (۱۴۱۸ق). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. (ج5). قاهره: نهضه مصر.
طیب، سیدعبدالحسین‏. (1378). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. (ج1)‏. تهران: انتشارات اسلام‏.
فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ق). مفاتیح الغیب (تفسیر کبیر). (ج2). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۱۰ق). کتاب العین. (ج6). قم: هجرت
فیض کاشانی، ملامحسن. (۱۴۱۵ق). تفسیر الصافی. (ج1). تهران: مکتبه الصدر
قرشی، سیدعلی‌اکبر. (۱۳۷۱). قاموس قرآن. (ج1، 3). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مصطفوی، حسن. (۱۳۶۰). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. (ج5). تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مطهری، مرتضی. (۱۳۷۲). آشنایی با قرآن. (ج1). تهران: انتشارات صدرا.
Abū Zayd, N. Ḥ. (2003). The Concept of the Text: A Study of the Qur'anic Sciences. Cairo:
Al-Hay'ah al-Misriyyah al-Ammah lil-Kitab.
Crone, P. (2010). God's Rule: Government and Islam. New York: Columbia University Press.
Mir, M. (1986). Coherence in the Qur'an: A Study of Islahi's Concept of Nazm in Tadabbur-i Qur'an. Indianapolis: American Trust Publications.
Nasr, S. H. (Ed.). (2015). The Study Quran: A New Translation and Commentary. San Francisco: HarperOne.