مرجعیت علمی قرآن و سیاست‌گذاری امنیتی؛ تأملی در مبانی وجودی مطالعات امنیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکتری، گروه علوم سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم(ع)؛ پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی؛ حوزه علمیه قم؛ قم، ایران.

چکیده

مطالعات امنیت در پارادایم مسلّط غربی، با تکیه بر هستی‌شناسی مادی و سکولار، دولت را محور اصلی امنیت و تهدید نظامی را عمده‌ترین خطر تعریف می‌کند. این رویکرد، که ریشه در تحولات تاریخی اروپا دارد، امنیت را عمدتاً مفهومی عملیاتی و مادی تلقی می‌کند که بر پایه قدرت نظامی، توازن قوا و حفظ مرزهای جغرافیایی استوار است. با این حال، این پارادایم با چالش‌های متعددی روبه‌رو است. فرضیه اصلی مقاله آن است که قرآن کریم، به‌عنوان منبعی وحیانی، قادر به ارائه چارچوبی هستی‌شناختی جامع، عمیق و یکپارچه برای مطالعات امنیت است که نه‌تنها نارسایی‌های پارادایم غربی را پوشش می‌دهد، بلکه افق‌های کاملاً جدیدی می‌گشاید. این چارچوب، امنیت را از سطح فردی تا سطح جهانی گسترش می‌دهد و تأکید می‌کند که امنیت واقعی بدون پیوند با مبانی الهی و معنوی ناقص و شکننده است. این پژوهش با روشی کیفی و با اتکا به روش تفسیر موضوعی جهت‌دار، در پی بازخوانی و بازسازی این بنیان‌ها با مرجعیت علمی قرآن کریم است. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که در هستی‌شناسی خدامحور قرآن، امنیت از مفهومی صرفاً مادی- کارکردی به وضعیتی وجودی و چندبعدی ارتقا می‌یابد. این وضعیت وجودی شامل ابعاد روحی، روانی، اجتماعی، فرهنگی و مادی است و بر پایه ایمان، تقوا، عدالت و توکل استوار می‌شود. در این چارچوب، موجود اصلی امنیت‌پذیر از انحصار دولت خارج شده و به فرد مؤمن، امت و نظام احسن تعمیم می‌یابد. این تعمیم نشان‌دهنده رویکردی جامع و همه‌جانبه است که همه سطوح وجود را دربرمی‌گیرد. تهدیدات نیز در سلسله‌مراتبی معنادار بازتعریف می‌شوند؛ از تهدیدات ریشه‌ای مانند شرک و کفر، تا تهدیدات میانی مانند فساد، ظلم و تفرقه، و در نهایت تهدیدات عینی مانند جنگ و قحطی.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
آل سیدغفور، سیدسجاد. (1403). نظریه امنیت سیاسی در قرآن کریم. قم: دانشگاه باقرالعلوم(ع).
آلوسی، سیدمحمود. (۱۴۱۵ق). روح‌المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. (ج14). بیروت: دارالکتب العلمیه.
بوزان، باری. (۱۳۷۸). مردم، دولت‌ها و هراس. ترجمه: پژوهشکده مطالعات راهبردی. تهران: انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی.
رضایی اصفهانی، محمدعلی؛ نصیری، علی؛ کلانتری؛ ابراهیم؛ بهجت‌پور، عبدالکریم؛ کمالی، علیرضا. (1404). تفسیر موضوعی قرآن کریم. قم: دفتر نشر معارف.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن (ج4، 11، 16). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۰۸ق). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن (ج9). بیروت: دارالمعرفه
غرایاق زندی، داود. (1395). امنیت در اسلام: مبانی نظری و تحولات تاریخی. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. (ج2). تهران: دارالکتب الإسلامیه.
والتز، کنت. (1404). نظریه سیاست بین‌الملل. ترجمه عباس زمانیان. تهران: نی.
هاشمیان‌فرد، زاهد. (1391). امنیت در اسلام. تهران: دانشگاه عالی دفاع ملی.