تکثر تفسیر متون دینی از دیدگاه دین‌پژوهان معاصر سنی و شیعه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، دانشکده معارف و اندیشه اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

این پژوهش با هدف تبیین ریشه‌های فکری و معرفت‌شناختی تکثر تفاسیر متون دینی، به‌ویژه قرآن کریم، به بررسی دیدگاه‌های دین‌پژوهان معاصر شیعه و سنی می‌پردازد. مسئله‌ی اصلی تحقیق آن است که چرا و چگونه در فرایند فهم متون دینی، برداشت‌ها و قرائت‌های متعدد شکل می‌گیرد و این پدیده از منظر اندیشمندان مسلمان چگونه ارزیابی شده و چه پیامدی دارد. بر همین اساس، سؤال محوری پژوهش چنین صورت‌بندی می‌شود: «مهم‌ترین عوامل مؤثر در تکثر تفاسیر چیست و نسبت این تکثر با امکان دست‌یابی به معنای اصیل متن چگونه فهم می‌شود؟». روش پژوهش، توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر گردآوری داده‌های کتابخانه‌ای است. با بررسی آرای دین‌پژوهان مسلمان در دو گروه؛ دین‌پژوهان معاصر شیعه نظیر علامه طباطبایی، محمدحسین فضل‌الله، مرتضی مطهری، محمدتقی مصباح یزدی و دگراندیشانی چون عبدالکریم سروش و محمد مجتهد شبستری، و دین‌پژوهان معاصر از اهل سنت نظیر محمدحسین ذهبی، سید قطب، فضل‌الرحمن ملک، عایشه بنت‌الشاطی، امین خولی، ابوالاعلی مودودی، محمد ارکون و نصر حامد ابوزید، یافته‌ها نشان می‌دهد که آنان در عین تفاوت در مبانی و روش‌ها، در اصل وجود ظرفیت‌های چندلایه‌ و گسترده‌ی معنایی در متن دینی، اشتراک‌ نظر دارند. از نگاه بسیاری از این متفکران، تکثر تفاسیر امری طبیعی است که از غنای زبان قرآن، تفاوت‌های فردی و زمینه‌های فرهنگی- تاریخی مفسران ناشی می‌شود. در مقابل، گروهی دیگر بر ضرورت دست‌یابی به معنای اصیل متن و پایبندی به ضوابط معتبر تفسیر تأکید دارند و تکثر نامحدود تفاسیر را تهدیدی برای ثبات معرفت دینی می‌شمارند. نتیجه‌ی پژوهش حاکی از آن است که تکثر تفاسیر، در صورت تمایز نهادن میان تفسیر روش‌مند و برداشت‌های ذوقی یا بی‌ضابطه، می‌تواند فرصتی برای گسترش افق فهم دینی و تعمیق معانی قرآن باشد، نه تهدیدی برای حقیقت دینی.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
آزاد، علیرضا. (1388). نگاهی به رویکرد هرمنوتیکی فضل الرحمان در تفسیر قرآن. پژوهش دینی، 10(2)، صص132-146.
ابراهیمی، ابراهیم. دست‌رنج، فاطمه. (1402). بررسی تطبیقی رویکرد قرآن‌پژوهی «آمنه ودود» و «عایشه بنت الشاطی» (با تأکید بر مبانی و روش‌ها). آموزه‌های قرآنی، 20(1)، صص3-28.
ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم. (2004م). مجموع الفتاوى. (ج13). تجمیع: عبدالحمن بن محمد، السعودیه: مجمع الملک فهد لطباعة المصحف.
ابن‌ابی‌ جمهور، محمد. (1403ق). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. (ج4). تصحیح: شهاب الدین مرعشی و مجتبی عراقی. قم: مؤسسه سید الشهداء(ع).
ابوزید، نصرحامد. (2014م). مفهوم النص، دراسة فی علوم القرآن. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
ابویی مهریزی، محمدرضا؛ محمدزاده مشیزی، مالک. (1401). تعین معنایی متن در تقابل دو دیدگاه علامه طباطبایی و پل ریکور. مطالعات تفسیر تطبیقی، 7 (2)، صص166-183.
ارکون، محمد. (1376). متن نخستین، متن دوم. ترجمه: محمدمهدی خلجی. دانشگاه انقلاب، 14(2)،
صص105-114.
اویسی، کامران. (1403). نقد و بررسی دیدگاه دین‌شناختی مجتهد شبستری در کتاب «هرمنوتیک، کتاب و سنت». اندیشه نوین دینی، 20(3)، صص۱۴۴-۱۲۱.
بهرامی، محمد. (1391). فهم و تفسیر در نگاه علامه طباطبایی. پژوهش‌های قرآنی، 18(3)، صص‌74-100.
پالمر، ریچارد. (1377). علم هرمنوتیک. ترجمه سعید حنایی. تهران: هرمس.
ذهبی، محمدحسین. (1976م). التفسیر والمفسرون. (ج1). القاهرة: مکتبة وهبة.
ربانی گلپایگانی، علی. (1383). هرمنوتیک و منطق فهم دین. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
ربانی گلپایگانی، علی. (1392). نقد آرای هرمنوتیکی مجتهد شبستری. تهران: کانون اندیشه جوان.
رستمیان، محمدعلی. (1401). ادلّه تعدد قرائت‌ها از دین در بوته نقد. پژوهشنامه کلام، 9(2)، صص327-348.
رهنمائی، حسین؛ کبیر، یحیی. (2022). ضوابط تأویل آیات متشابه از دیدگاه ملاصدرا. قرآن و روشنگری دینی، 3(2)، صص‌45-56.
ریکور، پل. (1384). زندگی در دنیای متن. ترجمه: بابک احمدی. تهران: نشر مرکز.
سبحانی تبریزی، جعفر. (1367). تحلیلی از: بسط و قبض تئوریک شریعت یا نظریه تکامل معرفت دینی. ماهنامه کیهان فرهنگی، 5(9)، صص10-15.
سبحانی، جعفر. (1385). هرمنوتیک. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
سروش، عبدالکریم. (1370). قبض و بسط تئوریک شریعت. تهران: موسسه فرهنگی صراط.
سید قطب، ابراهیم. (1408ق). فی ظلال القرآن (تفسیر قرآن کریم). بیروت: دار الشروق.
شحرور، محمد. (2006م). الکتاب و القرآن: قراءة معاصرة. بیروت: شرکة المطبوعات للتوزیع و النشر.
صدر، سید موسی. (1378). فهم قرآن از دیدگاه شهید مطهری. پژوهش‌های قرآنی، 5(1-2)، صص12-29.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. (ج1و3). بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
فضل‌الله، سید محمدحسین. (1419ق). من وحی القرآن. (ج1). بیروت: دار المالک.
فیاضی، مسعود. (1400). اصول فقه و نقد هرمنوتیک فلسفی: مبانی و پیش‌فرض‌ها. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (1373). تفسیر الصافی. (ج2). تهران: مکتبه الصدر.
کرد فیروزجایی، اسدالله. (1383). نقد نظریه نسبیت فهم متون دینى. رواق اندیشه، 4(12)، صص83-93.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. (1407ق). الکافی. (ج1). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
لاریجانی، صادق. (1380). نقد پلورالیسم دینی. مبلغان، 3(12)، صص55-71.
مجتهد شبستری، محمد. (1383). هرمنوتیک، کتاب و سنّت. تهران: طرح نور.
مختاری، محمدحسین. (1399). خوانش تطبیقی قانون‌های چهارگانه هرمنوتیکی بتی با برخی قواعد دانش اصول فقه. اصول فقه حوزه، 4(2)، صص49-72.
مرتضوی شاهرودی، سید محمود؛ ساجدی، ابوالفضل؛ مصباح، علی. (1397). بررسی و نقد مبانی هرمنوتیکی پل ریکور. کلام اسلامی، 27(1)، صص115-150.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1382). تعدد قرائت‌ها. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1392). قرآن‌شناسی. (ج2). تحقیق و نگارش: غلامعلی عزیزی‌کیا. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهری، مرتضی. (1370). مجموعه آشنایی با قرآن. (ج4). تهران: صدرا.
موحدی ساوجی، محمدحسن. (1393). نقد نسبیت معرفت دینی از منظر قرآنی. پژوهش‌های فلسفی کلامی، 16(2)، صص91-120.
مودودی، أبوالأعلی. (1963م). تفهیم القرآن. (ج1). لاهور: إدارة ترجمان القرآن.
واعظی، احمد. (1383). درآمدی بر هرمنوتیک. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
Arkoun, M. (1996). Lectures du Coran. Paris: Maisonneuve et Larose.
Bleicher, J. (1980). Contemporary Hermeneutics: Hermeneutics as Method, Philosophy and Critique. London: Routledge & Kegan Paul.
Gadamer, H. G. (2006). Truth and Method. New York: Continuum.
Ratzinger, J. (1970). Faith and the Future. Chicago: Franciscan Herald Press.
Ricoeur, P. (1971). The model of the text: Meaningful action considered as a text. Social Research, Vol. 51, pp. 529-562.
Zyzak ,W. (2013). Faith According to Cardinal Joseph Ratzinger. The Person and the Challenges, 3(1), pp. 139-155.