امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر به‌مثابه الگوریتم اخلاقی؛ تأسیس پارادایم قرآن‌بنیان برای حکمرانی اخلاقی هوش مصنوعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 سطح چهار حوزه علمیه قم، قم، ایران

2 دکتری، گروه فلسفه و کلام، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

3 دانشجوی دکتری، سیره پیامبر(ص)، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران

چکیده

توسعه فناوری‌های هوش مصنوعی با چالش‌های اخلاقی متعددی مواجه شده است که ازجمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به تبعیض الگوریتمی، نقض حریم خصوصی و تأثیرات منفی اجتماعی اشاره کرد. در این زمینه، نیاز به ایجاد یک چارچوب اخلاق‌محور برای هدایت این فناوری‌ها به‌سمت تحقق عدالت و کرامت انسانی، بیش‌ازپیش احساس می‌شود. این مقاله با روش توصیفی‌- ‌تحلیلی، فریضه امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر را به‌عنوان الگوریتمی اخلاقی معرفی کرده و نظریه‌ای تحت عنوان «پارادایم قرآن‌بنیاد حکمرانی اخلاقی هوش مصنوعی» ارائه می‌دهد. پارادایم قرآن‌بنیاد بر اصول بنیادین شریعت اسلامی نظیر عدالت، کرامت انسانی، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، عقلانیت، تدریج و تناسب، و توازن میان عقلانیت و معنویت استوار است. این مبانی نه‌تنها چارچوب نظری برای حکمرانی اخلاقی در دوره هوش مصنوعی ارائه می‌دهند، بلکه راهبردهای عملیاتی برای طراحی سیستم‌های هوشمند اخلاق‌محور نیز محسوب می‌شوند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهند که امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، به‌عنوان یکی از واجبات الهی، یک نظام سلسله‌مراتبی و تدریجی برای اصلاح رفتارهای فردی و اجتماعی فراهم می‌آورد. این پارادایم با ترکیب عقلانیت و وحی، الگویی اخلاقی و عملیاتی برای طراحی، توسعه و بهره‌برداری از هوش مصنوعی به‌منظور تحقق عدالت، کرامت انسانی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی ارائه می‌دهد. این پژوهش با تجزیه‌و‌تحلیل مبانی معرفتی، ساختار و ابعاد مربوط به این پارادایم، یک استراتژی اخلاقی و تمدن‌ساز برای حکمرانی فناورانه معرفی کرده است که قادر است با نیازهای متغیر جامعه جهانی انطباق یابد.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
ابن‌حمزه، محمدبن‌علی. (1408ق). الوسیلة الی نیل الفضیله. تحقیق: محمد حسون. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
حرّ عاملی، محمدبن‌حسن. (1416ق). وسائل الشیعة. (ج16). تصحیح سیدمحمدرضا حسینی جلالی. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع).
حلّی، ابن ادریس. (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. (ج2). قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
خمینی، سید روح‌الله. (بی‌تا). تحریر الوسیله. (ج1). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد. (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. تحقیق صفوان عدنان. بیروت: دارالقلم.
طباطبایى، سید محمدحسین. (1374)‏. تفسیر المیزان. (ج18). مترجم: سیدمحمدباقر موسوى همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.‏
طبرسی، فضل بن حسن. (۱۴۱۲ق). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. (ج1). بیروت: دار المعرفة
طبرسی، فضل بن حسن. (بی‌تا). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. (ج2). بیروت: دارالفکر.
طوسی، محمدبن‌حسن. (1409ق). التبیان فی تفسیر القرآن. (ج2). تحقیق احمد قصیر عاملی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
علامه حلّی، حسن بن یوسف. (1414ق). تذکرة الفقهاء. (ج9). قم: مؤسسة آل البیت(ع).
کلینى، محمد بن یعقوب. (1417ق)‏. الکافی. (ج5). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مجلسى، محمدباقر. (1403ق).‏ بحار الأنوار. (ج68، 97). بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
محقق حلّی، جعفر بن حسن. (1408ق). شرایع الاسلام. (ج1). قم: انتشارات اسماعیلیان.
مطهری، مرتضی. (1372) مجموعه آثار. (ج2). تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (۱۳۹۰). اسلام و مقتضیات زمان. تهران: انتشارات صدرا.
نوری همدانی، حسین. (1377). امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر. ترجمه محمد محمدی اشتهاردی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.