تکلیف حیوانات از منظر قرآن کریم با تکیه بر آیات مربوط به حیوانات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور ایران، تهران

چکیده

مکلف‌بودن حیوانات از مباحثی است که نیازمند تحقیق و بررسی دقیق مقدمات علمی، آیات و روایات مربوط به آن است. چنین پژوهشی ما را در فهم بهتر و معرفت عمیق‌تر به روایات و آیات حشر و نیز آیات و احادیث مربوط به اراده، اختیار و تسبیح حیوانات کمک می‌کند؛ بنابراین پژوهش حاضر با روش توصیفی – تحلیلی، با نگاه تفسیری برخی مفسرین شاخص، درصدد بررسی و تحلیل این پرسش است که آیا حیوانات دارای تکلیف هستند؟ باتوجه به اینکه حیوانات براساس برخی آیات قرآنی دارای آگاهی، شعور، اراده، اختیار، تسبیح و حشر هستند و این امور محدود به سعه وجودی آنهاست و براساس آیات کریمه، پرندگان، حشرات و حیوانات در رتبه وجودی خود از این ویژگی‌ها برخوردارند، به نظر می‌رسد این موجودات باتوجه به ویژگی‌های فوق باید در حیات دنیوی خود دارای تکالیف باشند؛ زیرا همه شرایط و اوصاف برای تکلیف داشتن در آنها وجود دارد، گرچه بی‌تردید این شرایط و اوصاف نسبت به انسان در سطح پایین‌تری قرار دارد

کلیدواژه‌ها

* The Holy Quran

  1. Alusi, M. b. A. (1994). Ruh al-ma'ani fi tafsir al-Qur'an al-azim wa al-sab‘ al-mathani (Vol. 15, A. A. Atiya, Ed.). Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya. [In Arabic]
  2. Ansari, M. A. (1994). Al-Mawsu‘a al-fiqhiyya (Vol. 13). Qom: Majma‘ al-Fikr al-Islami. [In Arabic]
  3. Asadi Rekabdar Kalayi, U.; Karimi-Nia, M.; Ansari Moghadam, M.; & Mohammadrezaei, G. (2021). A comparative study of the intelligence of nature from the perspective of Allameh Tabatabai and Ayatollah Mesbah Yazdi. Islamic Research and Studies of Humanities, 3(32), 64–76. [In Persian]
  4. Azimi Shendabadi Moghaddam, A. (2009). The consciousness of creatures in the Qur’an and Hadith (Master's thesis). Faculty of Hadith Sciences. [In Persian]
  5. Barqi, A. b. M. b. K. (1952). Al-Mahasin (Vol. 1, 2nd, J. Mowahhed, Ed.). Qom: Dar al-Kutub al-Islamiya. [In Arabic]
  6. Dogheim, S. (1998). Mawsu‘at Mustalahat ‘Ilm al-Kalam al-Islami (Vol. 1). Qom: Nashirun. [In Arabic]
  7. Droescher, V. (2001). How animals see, hear, and feel (B. Beizaei, Trans.). Tehran: Qadyani Publications. [In Persian]
  8. Fakhr Razi, M. b. O. (1999). Al-Tafsir al-Kabir (Mafatih al-Ghayb) (Vol. 31, 3rd). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi. [In Arabic]
  9. Feiz Kashani, M. (1995). Tafsir al-Safi (Vol. 5, 2nd ed.). Tehran: Maktabat al-Sadr. [In Arabic]
  10. Hakim, S. M. T. (2010). Al-Usul al-‘Amma li al-Fiqh al-Muqaren. Tehran: Al-Majma‘ al-‘Alami li al-Taqrib bayn al-Madhahib al-Islamiya. [In Arabic]
  11. Halabi, A. (1983). Al-Kafi fi al-fiqh (R. Ostadi, Ed.). Isfahan: Maktabat Amir al-Mu’minin. [In Arabic]
  12. Hilli, A. J. (1998). Kashf al-Murad (Vol. 1, H. H. Amoli, Ed.). Qom: Islamic Publications Office. [In Arabic]
  13. Hosseini Tehrani, S. M. (2002). Resurrection Studies (Vol. 9). Mashhad: Nur Malakut Quran. [In Persian]
  14. Ibn al-Jawzi, A. A. (1987). Zad al-masir (Vol. 4). Beirut: Al-Maktab al-Islami. [In Arabic]
  15. Ibn Arabi, M. (1983). Al-Futuhat al-Makkiyya (Vol. 1). Cairo. [In Arabic]
  16. Ibn Babawayh (Sheikh Saduq), M. b. A. (1992). Man la yahduruhu al-faqih (Vol. 2, 2nd, A. A. Ghafari, Ed.). Qom: Islamic Publications Office. [In Arabic]
  17. Ibn Babawayh, M. b. A. (1958). Uyun akhbar al-Rida (Vol. 2). Tehran: Danesh Publications. [In Arabic]
  18. Ibn Manzur, M. b. M. (1993). Lisan al-Arab (Vols. 4, 9, 11). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi. [In Arabic]
  19. Javadi Amoli, A. (2006). Right and Obligation in Islam (2nd). Qom: Esra Publications. [In Persian]
  20. Javadi Amoli, A. (2012). Tafsir-e Tasnim (Vol. 25, 2nd). Qom: Esra Publishing Center. [In Persian]
  21. Jazayeri, S. N. (2002). Nur al-Mubin fi Qisas al-Anbiya wa al-Mursalin (2nd). Qom: Dar al-Kutub. [In Arabic]
  22. Kaf'ami, I. b. A. (1997). Al-Balad al-Amin wa al-Dar' al-Haseen. Beirut: Al-Alami Publications. [In Arabic]
  23. Kulayni, M. b. Y. (1990). Al-Kafi (Vol. 5). Beirut: Dar al-Ta‘aruf li al-Matbuat. [In Arabic]
  24. Makarem Shirazi, N., et al. (1992). Tafsir Namuneh (Vols. 5, 15, 10th). Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya. [In Persian]
  25. Mazandarani, M. S. (2003). Sharh al-Kafi: Al-Usul wa al-Rawda (Vol. 7). Tehran: Al-Maktabah al-Islamiyyah. [In Arabic]
  26. Mesbah Yazdi, M. T. (2002). Teaching Beliefs (Vol. 1). Tehran: International Printing and Publishing Company, Islamic Propaganda Organization. [In Persian]
  27. Mesbah Yazdi, M. T. (2022). Teaching Philosophy (Vol. 2, 8th). Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian]
  28. Motahari, M. (n.d.). A collection of Professor Motahari’s Works (Vol. 27). Tehran: Sadr Publications. [In Persian]
  29. Mufid, M. b. M. b. N. (1994). Al-Nukat al-‘Itiqadiya. Qom: World Conference of Sheikh al-Mufid. [In Arabic]
  30. Mufid, M. b. M. b. N. (1994). Awail al-Maqalat fi al-Madhahib wa al-Mukhtarat. Qom: World Conference of Sheikh al-Mufid. [In Arabic]
  31. Qarashi, S. A. (1992). Qamus al-Qur'an (Vol. 2). Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiya. [In Arabic]
  32. Qurtubi, M. b. Y. (1985). Al-Jami‘ li-Ahkam al-Qur'an (Vol. 14). Tehran: Naser Khosrow Publications. [In Arabic]
  33. Qutb Rawandi, S. b. H. (1989). Al-Khara'ij wa al-Kharayij (Vol. 1). Qom: Institute of Imam Mahdi. [In Arabic]
  34. Raghib Isfahani, H. (1991). Mufradat Alfaz al-Qur'an. Beirut: Dar al-Qalam. [In Arabic]
  35. Sadr al-Din Shirazi, M. b. I. (1981). Al-Hikma al-Muta‘aliya fi al-Asfar al-‘Aqliyya al-Arba‘a (Vol. 6, 3rd, A. Tabatabai, Commentary). Beirut: Dar Ihya al-Turath. [In Arabic]
  36. Sadr al-Din Shirazi, M. b. I. (1981). Al-Shawahid al-Rububiyya fi al-Manhaj al-Suluki (2nd, J. Ashtiani, Ed.). Mashhad: Al-Markaz al-Jami‘i li al-Nashr. [In Arabic]
  37. Seyyori Hilli, M (Fadhil Miqdad). (2002). Al-Lawami‘ al-Ilahiyya fi al-Mabahith al-Kalamiya (2nd, M. A. Qazi Tabatabai, Ed.). Qom: Office of Islamic Propagation. [In Arabic]
  38. Shajari, M. (2004). The nature of humans from the perspective of Mulla Sadra and Ibn Arabi. Journal of the Faculty of Literature and Humanities, (191), 75. [In Persian]
  39. Sobhani, J. (2004). Manshur-e Javid (Vol. 1). Qom: Imam Sadiq Institute. [In Persian]
  40. Tabari, M. b. J. (1991). Jami‘ al-Bayan fi Tafsir al-Qur’an (Vols. 2, 30). Beirut: Dar al-Ma‘rifa. [In Arabic]
  41. Tabarsi, F. b. H. (1993). Majma‘ al-Bayan fi Tafsir al-Qur’an (Vol. 4). Qom: Nasir Khosrow Publications. [In Arabic]
  42. Tabatabai, S. M. H. (1995). Al-Mizan (Vol. 19, M. M. Mousavi Hamadani, Trans.). Qom: Publications Office. [In Persian]
  43. Tabatabai, S. M. H. (1996). Al-Mizan fi Tafsir al-Qur'an (Vols. 7, 13, 17, 5th). Qom: Islamic Publications Office. [In Arabic]
  44. Taheri-Nia, B., Nazari, A., & Bakhshi, M. (2019). Speech and communication of animals in the Qur’an. Lisan-e Mobin, 2(1), 179–196. [In Persian]
  45. Taleqani, S. M. (1983). A light from the Quran (Vol. 3, 4th). Tehran: Enteshar Company. [In Persian]
  46. Tusi (Sheikh Tusi), M. b. H. (1991). Misbah al-Mutahajjid wa Silah al-Muta‘abbid (Vol. 2). Beirut: Mu’assasat Fiqh al-Shi‘a. [In Arabic]
  47. Zamakhshari, M. (1995). Al-Kashshaf ‘an Haqa’iq Ghawamid al-Tanzil wa ‘Uyun al-Aqawil fi Wujuh al-Ta’wil (Vol. 3). Beirut: Maktab al-I‘lam al-Islami. [In Arabic]
  48. Zamani, A., & Basiri, H. R. (2015). The monotheistic perception of animals in the Qur’an. Research in Narrative interpretation of the Qur’an, 3(3), 83–111. [In Persian]
  49. Zuhayli, W. b. M. (1997). Al-Tafsir al-Munir fi al-Aqida wa al-Shari‘a wa al-Manhaj (Vol. 17). Beirut: Dar al-Fikr al-Mu‘asir. [In Arabic]

مراجع

  1. * قرآن کریم.

    1. آلوسى، محمود بن عبدالله. (1415ق)‏.روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی (ج15‏، محقق: علی عبدالبارى عطیه). بیروت: دار الکتب العلمیة.
    2. ابن بابویه (شیخ صدوق)، محمد بن علی. (1413ق).من لایحضره الفقیه‏ (ج2، چاپ دوم، محقق: علی‌اکبر غفاری). قم: دفتر انتشارات اسلامى.
    3. ابن بابویه، محمد بن علی. (1378ق). عیون اخبار الرضا (ج2). تهران: نشر دانش.
    4. ابن جوزی، ابوالفرج عبدالرحمن. (۱۴۰۷ق). زادالمسیر (ج۴). بیروت: المکتب الاسلامی.
    5. ابن عربی، محی‌الدین. (1362). فتوحات مکیة (ج1). قاهره: [بی‌نا].
    6. ابن منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب(ج4، 9، 11). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    7. اسدی رکابدارکلایی، ام البنین؛ کریمی‌نیا، محمدمهدی؛ انصاری مقدم، مجتبی؛ محمدرضایی، غلامرضا. (1400). بررسی تطبیقی هوشمندی نظام طبیعت از منظر علامه طباطبایی و آیت الله مصباح یزدی. پژوهش و مطالعات علوم اسلامی. سال سوم، شماره 32، صص ۷۶ – ۶۴.
    8. انصاری، محمدعلی. (۱۴۱۵ق)، الموسوعه الفقهیه(ج13). قم: مجمع الفکر الاسلامی.
    9. برقى، احمد بن محمد بن خالد. (1371ق). ‌‌المحاسن (ج1، چاپ دوم، تصحیح: جلال‌الدین محدث). قم: دار الکتب الإسلامیة.
    10. جزایری، سیدنعمت‌الله. (1423ق). نور المبین فی قصص الانبیاء و المرسلین (الطبعه الثانیه). قم: دارالکتب.
    11. جوادی آملی، عبداالله. (1385). حق و تکلیف در اسلام (چاپ دوم). قم: نشر اسراء.
    12. جوادی آملی، عبدالله. (1391).تسنیم (ج25، چاپ دوم). قم: مرکز نشر إسراء.
    13. حسینی تهرانی، سیدمحمدحسین. (1423ق).معادشناسی (ج9). مشهد: نور ملکوت قرآن.
    14. حکیم، سیدمحمدتقی. (1431ق). الاصول العامة للفقه المقارن. تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة.
    15. حلبی، ابوالصلاح. (۱۴۰۳ق). الکافی فی الفقه (به کوشش: رضا استادی). اصفهان: مکتبة امیرالمؤمنین.
    16. حلی، ابومنصور جمال‌الدین. (۱۴۱۹ق). کشف المراد (ج۱، به کوشش: حسن حسن‌زاده آملی). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    17. دروشر، ویتوس. (1380). جانوران چگونه می‌بینند، می‌شنوند و حس می‌کنند (مترجم: بهروز بیضایی). تهران: انتشارات قدیانی.
    18. دغیم، سمیع. (۱۹۹۸م). موسوعة مصطلحات علم الکلام الاسلامی (ج۱). قم: ناشرون.
    19. راغب اصفهانی، حسین. (1412ق).مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
    20. زحیلی، وهبه بن مصطفی. (1418ق). التفسیر المنیر فی العقیده و الشریعه و المنهج (ج17). بیروت: دارالفکر المعاصر.
    21. زمانی، آذر؛ بصیری، حمیدرضا. (1394). ادراک توحیدی حیوانات در قرآن کریم. تفسیرپژوهی اثری، 3(3)، صص 111-83.
    22. زمخشری، محمود. (1416ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التاویل (ج3). بیروت: مکتب الاعلام الاسلامی.
    23. سبحانی، جعفر. ( 1383).منشور جاوید (ج1). قم: مؤسسه امام صادق×.
    24. شجاری، مرتضی. (1383). ماهیت انسان از دیدگاه ملاصدرا و ابن عربی، تبریز: نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ش191، ص 75.
    25. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1360).الشواهد الربوبیة فی المنهج السلوکیة (چاپ دوم، با تصحیح و تعلیق: جلال الدین آشتیانی). مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
    26. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1981م).الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة(ج6، چاپ سوم، با حاشیه: علامه طباطبایی). بیروت: دار إحیاء التراث.
    27. طالقانى، سیدمحمود. (1362).پرتوى از قرآن (ج3، چاپ چهارم). تهران: شرکت سهامى انتشار.
    28. طاهری‌نیا، باقر؛ نظری، علی؛ بخشی، مریم. (1398). تکلم و گفت‌وگوی حیوانات در قرآن کریم. لسان مبین. دوره2،شماره1، صص 179-.196
    29. طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1374). المیزان (ج19، مترجم: محمدباقر موسوی همدانی). قم: دفتر انتشارات.
    30. طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1417ق).المیزان فی تفسیر القرآن (ج7، 13، 17، چاپ پنجم). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    31. طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (ج4). قم: انتشارات ناصر خسرو.
    32. طبری، محمد بن جریر. (1412ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن (ج۲، 30). بیروت: دار المعرفة.
    33. طوسى (شیخ طوسی)، محمد بن حسن. ‏(1411ق).مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد (ج2). بیروت: مؤسسة فقه الشیعة.
    34. عظیمی شندآبادی مقدم، علی. (1388). شعور موجودات در قرآن و روایات. دانشکده علوم حدیث پایان نامه(کارشناسی ارشد).
    35. فخر رازی، محمد بن عمر. (1420ق). ‌‌التفسیر الکبیر(مفاتیح الغیب) (ج31، چاپ سوم). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    36. فیض کاشانى، محمد. ‏(1415ق).تفسیر الصافی(ج5، چاپ دوم). تهران: مکتبة الصدر.
    37. قرشى، سیدعلى اکبر. (1371). قاموس قرآن‏(ج2). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
    38. قرطبی، محمد بن یعقوب. (1364). الجامع الاحکام القرآن (ج14). تهران: انتشارات ناصر خسرو.
    39. قطب راوندی، سعد بن هبه الله. (1409ق). ‌‌الخرائج والحرائج (ج1). قم: موسسه الامام المهدی.
    40. کفعمی، ابراهیم بن على عاملى. (1418ق).البلد الأمین و الدرع الحصین. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    41. کلینی، محمد بن یعقوب. (1411ق). الکافی (ج5). بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
    42. مازندرانی، محمدصالح. (1382ق). شرح الکافی ، الاصول و الروضة (ج7). تهران: المکتبه الاسلامیه:
    43. مصباح یزدی، محمدتقی. (1381).آموزش عقائد (ج1). تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل سازمان تبلیغات اسلامی
    44. مصباح یزدی، محمدتقی. (1401).آموزش فلسفه(ج2، چاپ هشتم). قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی&.
    45. مطهری، مرتضی. (بی‌تا). مجموعه آثار استاد (ج27). تهران: انتشارات صدار.
    46. مفید، محمد بن محمد بن نعمان. (1413ق/ الف).النکت الاعتقادیة. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
    47. مفید، محمد بن محمد بن نعمان. (1413ق/ ب).أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات‏. قم: المؤتمر العالمی للشیخ المفید.
    48. مقداد بن عبدالله اسدی سیوری حلی (فاضل مقداد). (1422ق). ‌‌اللوامع الإلهیة فی المباحث الکلامیة (چاپ دوم، محقق: محمد علی قاضی طباطبایی). قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
    49. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (1371).تفسیر نمونه(ج5، 15، چاپ دهم). تهران: دار الکتب الإسلامیة.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 16 مرداد 1403
  • تاریخ بازنگری: 08 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش: 28 اسفند 1403
  • تاریخ انتشار: 20 فروردین 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار