عوامل مؤثر بر رشد اخلاقی با نگاهی قرآنی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت عملی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی

10.22081/jqss.2020.57140.1038

چکیده

تکیه‌گاه اخلاق قرآنی خداوند است که منبع و منشأ همه فضایل و کمالات عینی و نامتناهی است. رشد اخلاقی به معنای ربانی و الهی‌شدن در بُعد ‌شناختی، رفتاری و عاطفی از راه کسب اوصاف و افعال ربوبی و الهی است که نمونه آن در اوصاف و افعال خدا وجود دارد و اوصاف و افعالی که خداوند برای انسان مطلوب دانسته است. انسان در فطرت و خلقت ویژه‌اش استعداد ربانی و الهی‌شدن را دارد و عوامل متعددی در شکوفایی و رشد این استعداد نقش دارند. این پژوهش با روش کتابخانه‌ای- اِسنادی و تحلیل محتوایی، توصیفی و استنباطی با هدف بررسی عوامل مؤثر بر رشد اخلاقی براساس آموزه‌های قرآنی انجام شده است که این عوامل از نگاه قرآن دو نوع‌اند: عوامل معرفتی، عوامل غیرمعرفتی. شناخت فطری فضایل و رذایل (عامل معرفتی غیراکتسابی)، توجه و تفکر (بیداری) و ایمان، عوامل معرفتی اکتسابی رشد اخلاقی‌اند و وراثت، تغذیه، عوامل محیطی، مبادی غیبی، اراده و اختیار و عمل صالح عوامل غیرمعرفتی این رشدند.

کلیدواژه‌ها


* قرآن کریم.
آذربایجانی، مسعود. (1387). عوامل مؤثر بر تحول اخلاقی. دوماهنامه خُلُق، (4 و 5)، صص 36-42.
آذربایجانی، مسعود؛ و سالاری‌فر، محمدرضا. (1385). روان‌شناسی عمومی. قم: زمزم هدایت.
آلوسی، سیدمحمود. (1415ق). روح‌المعانی. بیروت: دارالکتب العلمیة.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). ‏لسان العرب‏ (چاپ سوم). بیروت: دار صادر.
ابن‌عاشور، محمدطاهر. (1412ق). التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
ابن‌فارس، احمد. (1404ق). معجم مقاییس اللغه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ابن‌مسکویه، احمد بن یعقوب. (1373). تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق. قم: انتشارات بیدار.
بحرانی، سیدهاشم. (1416ق). البرهان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات بنیاد بعثت.
بیضاوی، عبدالله. (1418ق). انوار التنزیل و اسرار التأویل. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
پژوهشکده حوزه و دانشگاه. (1383). روان‌شناسی رشد (2) با نگرش به منابع اسلامی. تهران: سازمان انتشارات سمت.
جوادی آملی، عبدالله. (1377). مراحل اخلاق در قرآن. قم: نشر اسرا.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (1418ق). تاج اللغه و صحاح العربیه المسمی الصحاح. بیروت: دارالفکر.
حجازی، محمدمحمود. (1413ق). التفسیرالواضح. بیروت: دارالجیل الجدید.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1376). الفصول المهمه. قم: مؤسسه معارف اسلامی امام رضا(علیه السلام).
حرانی، حسن بن علی. (1404ق). تحف العقول. قم: جامعه مدرسین.
دفتر همکاری حوزه و دانشگاه. (1374). روا‌‌ن‌شناسی رشد (1) با نگرش به منابع اسلامی. تهران: سازمان سمت.
دهخدا، علی‌اکبر. (1377). لغت‌نامه. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
دیلمی، احمد؛ و آذربایجانی، مسعود. (1380). اخلاق اسلامی. تهران: دفتر نشر و پخش.
راغب اصفهانی، حسین. (1376). الذریعه الی مکارم الشریعه. اصفهان: دانشگاه اصفهان.
راوندی، فضل‌الله. (1377). النوادر. قم: دارالحدیث.
سیوطی، جلال‌الدین. (1404ق). الدر المنثور. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
شعاری‌نژاد، علی‌اکبر. (1375). فرهنگ علوم رفتاری. تهران: انتشارات امیرکبیر.
شهید ثانی (عاملی)، زین الدین بن علی. (1409ق). حقائق الایمان. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم. (1366). تفسیر القرآن الکریم. قم: انتشارات بیدار.
صفار، محمد بن حسن. (1362). بصائر الدرجات الکبری. تهران: مؤسسه اعلمی.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعه مدرسین.
طبرسی، حسن بن فضل. (1392ق). مکارم الاخلاق. قم: منشورات شریف رضی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان. تهران: انتشارات ناصرخسرو.
طبری، محمد بن جریر. (1412ق). جامع البیان. بیروت: دارالمعرفة.
طوسی، محمد بن حسن. (1414ق). الامالی. قم: دارالثقافة.
طوسی، محمد بن حسن. [بی‌تا]. التبیان فى تفسیر القرآن‏. بیروت: دار احیاء التراث العربى‏.
غزالی، محمد. (1368). کیمیای سعادت. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1410ق). کتاب العین. قم: انتشارات هجرت.
فضل الله، سیدمحمدحسین. (1419ق).‏ تفسیر من وحى القرآن (چاپ دوم). بیروت: دارالملاک للطباعة و النشر.
فلسفی، محمدتقی. (1377). کودک از نظر وراثت و تربیت. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
فیض کاشانی، ملامحسن. [بی‌تا]. التفسیر الصافی. تهران: انتشارات الصدر.
قضاعی، محمد بن سلامه. (1405ق). مسند الشهاب. بیروت: مؤسسة الرساله.
کلینی، محمد. (1365). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
متقی هندی، علی. (1409ق). کنز العمال. بیروت: مؤسسة الرسالة.
مجلسی، محمدباقر. (1403ق). بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مدرسی، سیدمحمدتقی. (1419ق). من هدی القرآن. تهران: دار محبی‌الحسین.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1368). جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1376). اخلاق در قرآن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی. (1382). فلسفه اخلاق. تهران: انتشارات امیرکبیر.
مصباح یزدی، محمدتقی. (1383). نقد و بررسی مکاتب اخلاقی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مطهری، مرتضی. (1372). مجموعه آثار. (ج2). تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (1385). مجموعه آثار. (ج23). تهران: انتشارات صدرا.
مغنیه، محمدجواد. (1424ق). التفسیر الکاشف. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مفید، محمد بن محمد. (1414ق). الامالی. بیروت: دارالمفید.
مکارم شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
نراقی، محمدمهدی. (1379). جامع السعادات. قم: انتشارات اسماعیلیان.
ورام بن ابی‌فراس، حسین. (1434ق). مجموعه ورام. بیروت: مؤسسۀ الاعلمی.