مرزهای دولت اسلامی در قرآن کریم؛ تحلیل دوگانه جغرافیایی و اعتقادی در نظام سیاسی اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران

2 استادیار، پژوهشگاه علوم اسلامی امام صادق(ع)، قم، ایران

10.22081/jqss.2026.72102.1384

چکیده

این مقاله به بررسی مرزهای دولت اسلامی از منظر قرآن کریم می‌پردازد و پرسش اصلی آن این است که آیا مرزهای دولت اسلامی جغرافیایی است یا اعتقادی، و چگونه این دو رویکرد در نظام سیاسی اسلام تعامل دارند. تبیین دیدگاه قرآن درباره مرزهای دولت اسلامی و ارائه راهکاری برای حل چالش‌های ناشی از تعارض مرزهای جغرافیایی با جهانی‌بودن دین اسلام، هدف مقاله است. یافته‌های مقاله حکایت از آن دارد که قرآن کریم مرزهای جغرافیایی را به رسمیت می‌شناسد؛ اما اولویت را به مرزهای اعتقادی می‌دهد. همچنین رهبری اسلامی، فرامرزی است؛ درحالی‌که دولت اسلامی محدود به مرزهای جغرافیایی است. روش تحقیق، اجتهادی و با تمرکز بر آیات قرآن کریم و استفاده از منابع تفسیری و فقهی است. تمایز بین مرزهای جغرافیایی و اعتقادی در دولت اسلامی و تفکیک نظری بین «دولت» و «رهبری» به‌عنوان دو سطح مستقل اما مرتبط در اندیشه سیاسی اسلام، نوآوری مقاله است.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم
ابن خلدون، عبد الرحمن بن محمد. (1408ق). تاریخ إبن خلدون: دیوان المبتداء و الخبر فی تاریخ العرب و البربر و من عاصرهم من ذوی الشان الاکبر. (ج2). بیروت: دارالفکر.
ابن‌عجیبه، احمد. (۱۴۱۹ق). البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید. (ج2). تحقیق: احمد عبدالله قرشی رسلان. القاهره، مصر: حسن عباس زکی.
جعفریان، رسول. (1388). تاریخ سیاسی اسلام و ایران. (ج۲). تهران: سمت.
خامنه‏ای، سیدعلی. (1397). طرح کلی اندیشۀ اسلامی در قرآن. تهران: مؤسسه ایمان جهادی صهبا.
خمینی، سید روح‌الله. (۱۴۳۴ ق). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینى، سیدروح الله. (1389). صحیفه امام. (چاپ پنجم). تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
رشید رضا، محمد. (۱۴۱۴ق). تفسیر القرآن الحکیم (تفسیر المنار). بیروت، لبنان: دار المعرفة.
رشید رضا، محمد. (بی‌تا). الخلافة. القاهرة، مصر: الزهراء للإعلام العربی.
زرگریان، طاها؛ شهسوار، احسان؛ حسینی زیدی، سید ابوالقاسم. (۱۴۰۰). قاعده‌انگاری حفظ ثغور مسلمانان در حکومت اسلامی. حکومت اسلامی، 26(2)، صص۴۷-۷۲.
طباطبایى، سید محمدحسین. (1402ق‏). المیزان فی تفسیر القرآن. (ج‏17). بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372‏). مجمع البیان. تهران: ناصرخسرو.
طبری، محمد بن جریر. (1412ق‏). جامع البیان فى تفسیر القرآن (تفسیر الطبرى). (ج‏28). بیروت: دارالمعرفة.
طوسی، محمد بن حسن. (1372). الأمالی (للطوسی). قم: دار الثقافة.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. (ج 9). بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
عاملی، جعفر مرتضی. (۱۴۰۳ق). الحیاة السیاسیة للإمام الرضا(ع). (چاپ سوم). قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم المشرفة.
عراقى، ضیاءالدین. (1361). بدائع االفکار فی األصول، تقریرات میرزا هاشم آملى. (ج1). نجف اشرف: المطبعة العلمیه.
علی‌آبادی، عبدالصمد؛ رهبر، مهدی؛ خالقی، مهدی. (۱۴۰۲). اعتبار مرزهای جغرافیایی در فقه سیاسی معاصر. علوم و فنون مرزی، 12(4)، صص۱۰1-۱۲۷.
علیدوست، ابوالقاسم. (24/12/1401). خارج فقه سیاسی (جلسه 19). قابل دسترس در:
http://a-alidoost.ir/persian/lessons/27720/
عمید زنجانی، عباسعلی. (1367). فقه سیاسی. (ج3). تهران: امیرکبیر.
فاطمی، سید هلال؛ جعفر پیشه‌فرد، مصطفی. (۱۴۰۳). اعتبار مرزهای جغرافیایی میان کشورهای اسلامی و غیراسلامی در فقه امامیه از جهت حکم اولی. گفتمان فقه حکومتی، 8(1)، صص۵-۳۰.
فیرحی، داود. (1382). نظام سیاسی و دولت در اسلام. تهران: انتشارات سمت.
کامران، حسن؛ زارعی، بهادر. (۱۳۸۳). قلمرو مرزهای ملی در جهان اسلام از دیدگاه فقهای اسلامی. جغرافیا و توسعه ناحیه‌ای، ۲(۲)، صص۹۱-۱۰۸.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1387). کافی. به اهتمام محمدحسین الدرایتی. قم: دارالحدیث.
لک‏زایی، نجف. (1398). امنیت متعالیه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
لک‏زایی، نجف؛ لک‏زایی، رضا. (۱۴۰۲). ضرورت تأسیس نظام سیاسی اسلامی در آموزه‌های قرآنی. فقه و سیاست، ۴(۲)، صص۷-۳۱.
لک‏زایی، نجف؛ لک‏زایی، رضا. (۱۴۰۳). شبکه قدرت در دولت اسلامی: شرایط به‌کارگیری کارگزاران در نظام سیاسی براساس قرآن کریم. فقه و سیاست، ۵(۱)، صص۷-۳۲.
ماوردی، علی بن محمد. (بی‌تا). الأحکام السلطانیة. قاهره: دار الحدیث.
مطهری، مرتضی. (1366). خدمات متقابل اسلام و ایران. تهران: صدرا.
نصیرالدین طوسی، محمدبن محمد. (1367). اساس الاقتباس. مصحح: محمدتقی مدرس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.