تحلیل انتقادی تقابل ابزار‌انگاری جنسی زنان و نقش‌آفرینی آنان در تداوم حیات با تکیه بر آیه 223 سوره بقره و شواهد روایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 طلبه سطح چهار، علوم و معارف قرآن، جامعة‌الزهرا(س)، قم، ایران

2 استادیار، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، ایران

3 طلبه سطح 3، سفیران هدایت، قم، ایران.

10.22081/jqss.2026.72979.1405

چکیده

جایگاه زنان در جهان‌بینی اسلامی یکی از موضوعات محوری در گفتمان‌های معاصر است که به‌ویژه از منظر برابری جنسیتی مورد توجه قرار گرفته است. برخی رویکردهای فمینیستی با استناد به آیاتی خاص از قرآن، مانند آیه ۲۲۳ سوره بقره که زنان را به «حرث» تشبیه کرده، این متن را در تعارض با اصول مدرن برابری جنسیتی تفسیر می‌کنند. این تشبیه، به دلیل قابلیت برداشت‌های چندگانه، زمینه‌ساز تفاسیر متفاوتی شده است؛ از جمله دیدگاه‌هایی که زنان را در موقعیتی منفعل و تحت سلطه مردان بازنمایی می‌کنند. این پژوهش دو چشم‌انداز اصلی را مورد بررسی قرار می‌دهد: نخست، دیدگاهی انتقادی که تعبیر «حرث» را دلالتی بر ابزاری شدن و انفعال زن در روابط زناشویی معرّفی می‌کند؛ دوم، دیدگاهی تأییدی که این تشبیه را نمادی از ارزش ذاتی و نقش بی‌بدیل زنان در تکامل زیستی و اجتماعی انسان می‌داند. مطالعه حاضر با بهره‌گیری از رویکرد تحلیلی- انتقادی و تبیین عمیق‌ متن قرآنی و روایات مرتبط بیان می‌کند که غایت مفهومی آیه، نه ابزارانگاری یا تحقیر زنان، بلکه اثبات نقش فعال و محوری آنان در تحقق خانواده متعادل و پایدار است. آیه بر طیف گسترده‌ای از اصول انسانی در روابط زناشویی تأکید می‌کند و هدف آن صرفاً تولید نسل نیست؛ بلکه به اخلاق، عاطفه و مسئولیت متقابل نیز توجه دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد نظام روابط جنسی در قرآن مبتنی بر احترام متقابل، مسئولیت دو سویه و لحاظ نیازهای عاطفی- روانی هر دو جنس است؛ و برداشت‌های سلطه‌جویانه یا تقلیل‌گرایانه، اغلب محصول شرایط اجتماعی و فرهنگی زمانه ‌است و نه ذات تعالیم قرآنی.

کلیدواژه‌ها


قرآن کریم.
نهج‌البلاغه.
آلوسى، محمودبن عبدالله. (1415ق). روح‌المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی‏ (ج1). بیروت: دارالکتب العلمیة‏.
ابراهیمی و همکاران. (۱۴۰۱). دلالت‌های تشبیه زنان به حرث در آیه ۲۲۳ سوره بقره با رویکرد تحلیلی-انتقادی آرای نواندیشان معاصر. مطالعات علوم قرآن، ۴(2)، صص105-133.
ابن‌ابی‌جمهور، محمّدبن زین‌الدّین. (1403ق). عوالی اللئالی. (ج1). قم: سیدالشهداء
ابن‌درید، ابوبکر محمّدبن حسن. (1987م). جمهرة‌اللغة. (ج1). بیروت: دارالعلم للملایین.
ابن‌فارس، احمدبن‌زکریا. (1404ق). معجم مقاییس اللغة. (ج2). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
ابن‌ماجه، محمّدبن یزید. (بی‌تا). سنن ابن‌ماجة. (ج1). تحقیق محمد فؤاد عبد الباقی، دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
ابن‌منظور، محمّدبن‌مکرم. (1414ق). لسان ‌العرب. (ج2). بیروت: دار صادر.
ابوحیان، محمّدبن یوسف. (1420ق). البحر المحیط فی التفسیر. (ج2). بیروت: دارالفکر.
أبوزهره، محمّدبن‌أحمد. (2007م). زهره التفاسیر. بیروت: دارالفکر العربی.
ابوزید، نصرحامد. (1992م). نقد الخطاب الدینی. قاهرة: سینا للنشر.
امین، نصرت‏بیگم. ‏(بی‌تا). تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن‏. (ج2). بی‌جا: بی‌نا.
بغوی، حسین بن مسعود. (1420ق). معالم التنزیل فی تفسیر القرآن. (ج1). بیروت: داراحیاء التراث العربی.
ثعلبی، احمدبن‌محمّد. (1422ق). الکشف و البیان. (ج2). بیروت: دار إحیاء التراث العربی‏.
جزائری، سیدعبدالله (بی‌تا). تحفة السنیة فی شرح نخبة المحسنیة (مخطوط). نسخة مخطوطة (میکروفیلم مکتبة آستانه قدس) تخطیط: عبدالله نورالدین بن نعمت‌الله.
جوهری، ابونصر اسماعیل بن حماد. (بی‌تا). الصحاح (تاج‌اللغة و صحاح العربیة). (ج1). مصر: دارالکتب العربی.
حرّعاملی، محمّدبن‌حسن. (1414ق). وسائل‌الشیعة. (ج20). قم: مؤسسة آل‌البیت.
حقى ‌برسوى، اسماعیل‌بن مصطفى. ‏(بی‌تا). تفسیر روح‌البیان‏. (ج1). بیروت: دارالفکر‏.
راغب اصفهانى، حسین‌بن‌محمّد. (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن‏. بیروت: دارالشامیة.
سبزوارى نجفى، محمد بن حبیب الله‏. (1406ق). الجدید فى تفسیر القرآن المجید. (ج1). بیروت: دار التعارف للمطبوعات.‏
شبیری زنجانی، موسی. (بی‌تا). کتاب نکاح. (ج4). قم: مؤسسه پژوهشی رای‌ پرداز.
شحرور، محمّد. (2000م). نحو اصول جدیده للفقه الاسلامی؛ فقه المرأة. دمشق: دارالاهالی.
صاحب‌بن عباد، اسماعیل‌بن عباد. (1414ق). المحیط فی اللغه. (ج3). بیروت: عالم الکتب.
صدوق، محمّدبن‌علی. (1338). معانی الاخبار. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
طباطبایى، سید محمّدحسین. ‏(1374). المیزان فی تفسیر القرآن. (ج2؛ چاپ پنجم). ترجمه محمّدباقر موسوى. قم: دفتر انتشارات اسلامى‏.
طبرسی، فضل‌بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. (ج2؛ چاپ سوم). تهران: ناصر خسرو.
طوسی، محمّدبن‌حسن. (1365). تهذیب‌الأحکام. (ج7؛ چاپ چهارم). تحقیق السیدحسن الموسوی الخرسان. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
طیب، عبدالحسین. (1369). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. ‏(ج2؛ چاپ دوم). تهران: اسلام‏.
فضل‌الله، سید محمّدحسین. (1419ق). من وحی القرآن. (ج4). بیروت: دارالملاک للطباعه و النشر.
قطب، سید. (1425ق). فی ظلال القرآن. (ج1؛ چاپ سی‌‌وپنجم). بیروت: دارالشروق.
کلینی، محمّدبن یعقوب. (1367). الکافی. (ج5؛ چاپ دوم). تحقیق علی‌أکبر الغفاری. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
مدرسی، محمّدتقی. (1419ق). من هدی‌القرآن. (ج1). تهران: دارمحبی الحسین.
مراغی، احمد مصطفی. (بی‌تا). تفسیر المراغی. (ج2). بیروت: دارالفکر.
مکارم شیرازی و همکاران، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. (ج2؛ چاپ دهم). تهران: دارالکتب الاسلامیه.
هاشم‌نیا و همکاران. (۱۴۰۲). «تحلیل کاربرد ادبی و معناشناسی شناختی واژه «حرث» در آیه «نسائکم حرثٌ لکم...» در مواجهه با شبهه شیء‌انگاری زنان. علوم قرآن و حدیث، 7(3)، صص۱۴۱-۱۶۵.
Barlas, A. (2002). Believing Women in Islam: Unreading Patriarchal Interpretations of the Qur'an. Austin: University of Texas Press.
El Omari, D. (2022). Critical Reflections on the Androcentrism of Religious Norms: The Heteronomy of the Female Body. Leiden & Brill, pp. 224-246
Hamka. (1983). Tafsir Al-Azhar. (Vol. III). Jakarta: Pustaka Panjimas.
Hidayatullah, A.A. (2014). Feminist Edges of the Qur’an. Oxford University Press.
Izadi, J. (2020). Women’s Nature in the Qur’an: Hermeneutical Considerations on Traditional and Modern Exegeses. Open Theology, pp. 342-359.
Kecia, A. (2006). Sexual Ethics and Islam: Feminist Reflections on Qur'an, Hadith, and Jurisprudence. Harvard University Press.
Khoeriyah, M. (2020). Inisiasi kesetaraan hubungan seksual dalam qs. al-baqarah: 223 (Analisis qira’ah mubadalah faqihuddin abdul kodir). Program Studi Ilmu Al-Qur’an dan Tafsir, Fakultas Ushuluddin Adab dan Humaniora, Institut Agama Islam Negeri Purwokerto.
Madudi, S.A. (1999). Meaning of the Quran. (Vol. 1). Lahore, Pakistan: Islamic Publications (Pvt) Ltd.
Milani, F. (1992). Veils and Words: The Emerging Voices of Iranian Women Writers. New York: Syracuse University Press.
Nasitotul J. (2017). Telaah buku argumentasi kesetaraan gender perspektif al-qur’an karya nasaruddin umar. Sawwa, 12(2).
Sakdiah. (2022). Argumen Kesetaraan Jender Perspektif Al-Qur’an Karya Prof. Dr. Nasaruddin Umar. Dalam Jurnal: Studi Gender dan Islam Serta Perlindungan Anak, 10(1).