تحلیل انتقادی دیدگاه‌‌های مطرح در زبان دین به‌عنوان ابزار تکامل فهم عمیق دین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران

2 استاد، گروه قرآن‌پژوهی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران

3 استادیار، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران

4 دکتری، فرهنگستان علوم اسلامی، قم، ایران

10.22081/jqss.2026.72185.1386

چکیده

امروزه زبان دین از جهات مختلفی مورد تحلیل قرار گرفته است. پس از انقلاب اسلامی به دلیل رشد احساس نیاز به دین، تفقه در دین با رویکرد تکاملی ضرورت پیدا کرد. زبان دین که ابزار و طریق مفاهمه با شارع است، یکی از مهم‌ترین ابزار توسعه منطق استنباط از متون دینی شناخته می‌‌شود. در مقاله حاضر، به روش توصیف و تحلیل، دیدگاه‌های برجسته نزد دانشمندان مختلف از جمله اصولی‌‌ها، اخباری‌‌ها، عرفا و زبان‌‌شناسان در باب زبان دین، گزارش و ارزیابی شده، سپس با تکیه ‌بر اصول اجتهاد دینی، معیارها و عناصری زبان‌‌شناختی برای تفقه تکاملیِ دین، از جمله ارتقای منطق استنباط، دخالت‌دادن مبانی کلامی در شناخت زبان، توسعه نگاه از اجتماعی به تاریخی بودن زبان دین و نگاه تکاملی و تأسیسی به زبان دین، ارائه شده است. حاصل این تحقیق، وجود نوعی انفعال و ناکارآمدی در همه نظریه‌‌های مطرح در جهت توسعه و تکامل نیاز به دین در عرصه حیات اجتماعی بشر است. همچنین این نتیجه به‌دست‌آمده که به‌منظور تکامل فهم و تفقه قرآن و دین و گسترش حداکثری قلمرو دین در همه حوزه‌‌های زندگی فردی و اجتماعی، به ارائه نظریه‌‌ای جدید نیاز است.

کلیدواژه‌ها


استرآبادى، محمدامین عاملى. (1426ق). الفوائد المدنیة و بذیله الشواهد المکیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
بابایی، حبیب الله. (1394). تأویل عرفانی تفسیر باطنی. قم: بوستان کتاب.
بحرانى، یوسف‌‌بن‌‌احمد بن ابراهیم. (1423ق). الدرر النجفیة من الملتقطات الیوسفیة. (ج2). بیروت: دار المصطفى لإحیاء التراث.
بحرانى، یوسف‌‌بن‌‌احمد بن ابراهیم. (1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. (ج1). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
حجتی محمدباقر؛ شیواپور حامد. (1389). بررسی و تحلیل نظریه روح معنا از دیدگاه امام خمینی. پژوهشنامه متین، 12(3)، صص 41- 66
الحسینی الهاشمی، منیرالدین. (1393). تقریری از مباحث مبادی علم اصول فقه احکام حکومتی. جزوه داخلی.
حلّى، حسن‌‌بن یوسف. (1425ق). نهایة الوصول الى علم الأصول. (ج5). قم: مؤسسه الامام الصادق.
خداداد، زینب؛ وکیلی، هادی. (1398). درآمدی به طرح نظریۀ روح معنا به عنوان رهیافتی در زبان عرفان. پژوهش‌‌های عرفان، 2(3)، صص 27-44.
رضایی، عبدالعلی. (1399). اصول و روش مهندسی فرهنگ بر مبنای روش سیستمی. قم: تمدن نوین اسلامی.
ساجدی، ابوالفضل. (1383). زبان دین و قرآن. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
سروش، عبدالکریم. (1386). قبض و بسط تئوریک شریعت. (چاپ نهم). تهران: موسسه فرهنگی صراط.
سعیدی روشن، محمدباقر. (1383). تحلیل زبان قرآن و روش‌‌شناسی فهم آن. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی؛ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
سوسور، فردینان. (بی‌‌تا). دوره زبانشناسی عمومی. ترجمه: کورش صفوی. تهران: انتشارات هرمس.
شیواپور، حامد. (1394). نظریه روح معنا در تفسیر قرآن. قم: دانشگاه مفید.
طباطبایى، سیدمحمدحسین، (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. (ج1-2؛ چاپ دوم). بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طوسى، محمدبن‌‌حسن. (بی‌‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. (ج1). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
علم‌الهدى، على‌‌بن حسین. (1376). الذریعة إلى أصول الشریع. (ج1). تهران: دانشگاه تهران.
فیض کاشانى، محمدبن شاه مرتضى. (1349). الحق المبین فی تحقیق کیفیه التفقه فی الدین. تصحیح میرجلال‌الدین محدث ارموی. تهران: سازمان چاپ و نشر دانشگاه تهران.
فیض کاشانى، محمدبن شاه مرتضى. (1387). الاصول الاصلیه. تحقیق: سیدابوالقاسم نقیبی. تهران: مدرسه عالی شهید مطهری.
فیض کاشانى، محمدبن شاه مرتضى. (1415ق). تفسیر الصافی. (ج1؛ چاپ دوم). تهران: مکتبة الصدر،
قدردان قراملکی، محمدحسن. (1381). زبان قرآن از منظر علامه طباطبایی. قبسات، 7(3)، صص 65-77.
معرفت، محمدهادی. (1387). معرفت قرآنی. (ج5). تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
مفید، محمد بن محمد. (1413ق). مختصر التذکرة بأصول الفقه. قم: کنگره شیخ مفید.
ملکى میانجى، محمدباقر. (1377). نگاهى به علوم قرآنى. قم: نشر خرم.
میرباقری، سیدمحمدمهدی. (1390). رویکردی نو در پایگاه وضع و دلالت‌های زبانی. (چاپ دوم). قم: دفتر فرهنگستان علوم اسلامی.
میرباقری، سیدمحمدمهدی. (1392). بررسی تطبیقی حجیت قواعد عام علم اصول. (چاپ دوم). قم: دفتر فرهنگستان علوم اسلامی.
نراقى، محمد مهدى بن ابى‏ذر. (1388). انیس المجتهدین فی علم الأصول. (ج1). قم: بوستان کتاب.
وحید بهبهانى، محمدباقر بن محمد اکمل. (1416ق). الرسائل الأصولیة. قم: موسسه العلامه المجدد الوحید البهبهانی.