واکاوی تحلیلی- انتقادی دیدگاه اندیشمندان أهل‌‌سنّت در موضوع گردآوری قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

سطح 3، حوزه علمیه قم؛ مؤسسه فرهنگ جعفری، قم، ایران.

10.22081/jqss.2026.69754.1323

چکیده

یکی از مباحث مهم در علوم قرآنی، موضوع تاریخ جمع‌آوری و تدوین قرآن است. از قرون نخستین اسلامی تاکنون، محدثان و مفسران درباره‌ چگونگی گردآوری قرآن، پژوهش و بحث کرده‌اند. در منابع حدیثی اهل‌سنت گزارش‌های گوناگونی درباره‌ این فرآیند ارائه شده که در برخی موارد، موجب طرح شبهاتی درباره‌ اعتبار تاریخی و اصالت مصحف موجود گردیده است؛ ازاین‌رو، بسیاری از اندیشمندان مسلمان درصدد تبیین و رفع این ابهام‌ها برآمده‌اند. هرچند میان علمای اهل‌سنت اتفاق‌‌نظر وجود دارد که در زمان حیات پیامبر اکرم(ص) همه‌ آیات قرآن بر مواد گوناگونی مانند پوست، چوب و استخوان نوشته شده است، اما درباره‌ زمان و شیوه‌ی گردآوری نهایی و ترتیب سوره‌ها اختلاف‌نظرهایی میان آنان دیده می‌شود. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی ـ انتقادی و به روش اسنادی ـ کتابخانه‌ای انجام شده است. نویسنده با بررسی منابع معتبر اهل‌سنت، دیدگاه اندیشمندان را به‌صورت توصیفی و تطبیقی تحلیل کرده و با ارزیابی انتقادی، تعارض‌ها و مبانی استدلالی هر دیدگاه را واکاوی نموده است. این تحقیق از نوع کیفی و نظری است و هدف آن، تبیین و نقد علمی سیر تحول دیدگاه‌های اهل‌سنت درباره‌ جمع قرآن می‌باشد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که اندیشمندان یادشده، با وجود تفاوت‌های جزئی در روش‌شناسی، همگی بر اصولی چون تحلیل تاریخی، استناد به منابع معتبر، تلفیق روش‌های تحلیلی، توجه به نقش شخصیت‌های کلیدی و دفاع از صحت و دقت فرآیند جمع‌آوری قرآن تأکید داشته و تلاش نموده‌اند تصویری علمی و مستند از چگونگی حفظ و انتقال قرآن ارائه دهند.

کلیدواژه‌ها


ابن‌‌أبی‌‌داود، عبدالله‌‌بن‌‌سلیمان. (1423ق). المصاحف. تحقیق: محمد بن عبده. قاهره: الفاروق الحدیثة.
ابن‌‌أبی‌‌شیبه، عبدالله‌‌بن‌‌محمد. (1409ق). المصنف فی الأحادیث والآثار. (ج6). تحقیق: کمال یوسف الحوت. ریاض: مکتبة الرشد.
ابن‌‌حبان، محمد. (1414ق). صحیح ابن حبان بترتیب ابن بلبان. (ج10). تحقیق: شعیب الأرنؤوط. بیروت: مؤسسه الرساله.
ابن‌‌حجرعسقلانی، أحمدبن‌‌علی. (1379ق). فتح الباری شرح صحیح البخاری. (ج9). تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی. بیروت: دارالمعرفه.
ابن‌‌حنبل، احمد‌‌بن‌‌محمد. (1421ق). المسند (مسند أحمد). (ج35). تحقیق: شعیب الأرنؤوط- عادل مرشد و... . بیروت: مؤسسه الرساله.
ابن‌عبدالبر، یوسف‌بن‌عبدالله. (1412ق). الاستیعاب فی معرفةالأصحاب. (ج3). تحقیق: على محمد البجاوى. بیروت: دارالجیل.
ابن‌‌ندیم، محمد‌‌بن‌‌إسحاق. (1417ق). الفهرست. تحقیق: إبراهیم رمضان. (چاپ دوم). بیروت: دارالمعرفه.
أبونعیم، أحمد‌‌بن‌‌عبدالله. (1394ق). حلیه الأولیاء وطبقات الأصفیاء. (ج1). مصر: السعادة.
باقلانی، محمد‌‌بن طیب. (1422ق). الانتصار للقرآن. (ج1). تحقیق: محمد عصام القضاه. بیروت: دار ابن‌‌حزم.
بخارى، محمدبن‌‌إسماعیل. (1422ق). الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول الله وسننه وأیّامه (صحیح البخارى). (ج6، 9). تحقیق: محمد‌‌زهیر بن ناصرالناصر. دارطوق النجاه (افست از سلطانیه).
بیهقی، أحمدبن حسین. (1423ق). شعب الإیمان. (ج1-2). تحقیق: عبدالعلی عبدالحمید حامد. ریاض: مکتبه الرشد/بومبای هند ـ الدارالسلفیه.
بیهقى، أحمد‌‌بن حسین. (1424ق). السنن الکبرى. (ج2؛ چاپ سوم). تحقیق: محمد عبدالقادر عطا. بیروت: دارالکتب العلمیه.
حاکم حسکانی، عبیدالله‌‌بن عبدالله.‏ (1411ق‏). شواهد التنزیل لقواعد التفضیل. (ج1). تحقیق: محمدباقر محمودى. تهران: مجمع احیای فرهنگ اسلامی‏.
حاکم نیشابوری، محمدبن‌‌عبدالله. (1411ق). المستدرک علی الصحیحین. (ج2). تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا. بیروت: دارالکتب العلمیه.
خازن، علی‌‌بن‌‌محمد. (1415ق). لباب التأویل فی معانی التنزیل. (ج1). تحقیق: محمد علی شاهین. بیروت: دارالکتب العلمیه.
زرقانی، محمد عبدالعظیم. (بی‌تا). مناهل العرفان فی علوم القرآن. (ج1، چاپ سوم). قاهره: چاپخانه عیسی البابی الحلبی وشرکاه.
زرکشی، محمد‌‌بن‌‌عبدالله. (1376ق). البرهان فی علوم القرآن. (ج1). تحقیق: محمد أبوالفضل إبراهیم. قاهره: دارإحیاء الکتب العربیه.
سیوطی، عبدالرحمن‌‌بن‌‌أبی‌‌بکر. (1394ق). الإتقان فی علوم القرآن. (ج1). تحقیق: محمد أبوالفضل إبراهیم. مصر: الهیئه المصریه العامه للکتاب.
طبرانی، سلیمان بن أحمد. (1415ق). المعجم الأوسط. (ج2، 4). تحقیق: قسم تحقیق دارالحرمین. قاهره: دارالحرمین.
قرطبی، محمد‌‌بن‌‌أحمد. (1384ق). الجامع لأحکام القرآن (تفسیر القرطبی). (ج1؛ چاپ دوم). تحقیق: أحمد البردونی وإبراهیم أطفیش. قاهره: دارالکتب المصریه.
متقی هندی، علی‌‌بن‌‌حسام‌الدین. (1401ق). کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال. (ج2؛ چاپ پنجم). تحقیق: بکری حیانی وصفوه السقا. بیروت: مؤسسه الرساله.
محب‌الدین طبری، أحمد بن عبدالله. (بی‌تا). الریاض النضره فی مناقب العشره. (ج1؛ چاپ دوم). بیروت: دارالکتب العلمیه.
مسلم نیشابورى، مسلم بن حجاج. (بی‌‌تا). المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل إلى رسول الله (صحیح مسلم). (ج2). تحقیق: محمدفؤاد عبدالباقى. بیروت: دارإحیاء التراث العربى.
موسوی‌‌منش، نصرالله بن عبدالرضا. (1402). نسیم رحمانی در جمع و تدوین آیات قرآنی. قم: رسالت.
نسائى، أحمد بن شعیب. (1421ق). السنن الکبرى. (ج6). تحقیق: حسن عبدالمنعم شلبى. بیروت: مؤسسه الرساله.
نظام‌الدین نیشابوری، حسن‌‌بن‌‌محمد. (1416ق). غرائب القرآن و رغائب الفرقان. (ج1). تحقیق: الشیخ زکریا عمیرات. بیروت: دارالکتب العلمیه.
هیثمی، علی‌‌بن‌‌أبی‌‌بکر. (1414ق). مجمع الزوائد و منبع الفوائد. (ج5، 7). تحقیق: حسام‌الدین قدسی. قاهره: مکتبه القدسی.
یعقوبی، أحمدبن‌‌أبی‌‌یعقوب. (بی‌تا). تاریخ الیعقوبی. (ج2). بیروت: دارصادر.