تحلیل و ارزیابی کاربرد نفس در قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار مؤسسه حکمت و فلسفه ایران، تهران، ایران.

10.22081/jqss.2022.63635.1179

چکیده

واژه نفس دارای معانی لغوی گوناگونی نظیر روح، خون، پیکر، چشم، جسد، نزد، حقیقت چیزی، غیب و... است. دیدگاه‌های متفاوتی درباره ریشه اصلی واژه نفس وجود دارد. براساس پژوهش صورت‌گرفته در این مقاله، ریشه اصلی واژه نفس، ذات و حقیقت هر شیء است و سایر معانی نفس برخی مجازی‌اند و برخی دیگر نیز قابل تأویل به این معنا هستند. واژه نفس با مشتقات آن بارها در قرآن به‌کار رفته است و تبیین جایگاه آن در فهم آیات قرآنی تأثیر اساسی دارد. در منابع تفسیری معانی نفس عبارت‌اند از: ذات شیء، روح، خون، چشم زخم، بزرگی و بخشش. گفته‌اند یکی از کاربردهای نفس در قرآن روح است و برای اثبات این ادعا به آیاتی از قرآن تمسک کرده‌اند. در این مقاله ضمن اشاره به آیات مذکور، در سه محور به نقد و بررسی دیدگاه مفسران پرداخته شده است: محور اول که یکی از مباحث مهم این پژوهش است، مناقشه در دلالت نفس بر روح است. براساس این دیدگاه به نظر می‌رسد در قرآن واژه نفس با همه استعمالات فراوان آن درباره انسان، در هیچ‌یک از موارد به معنای روح به‌کار نرفته است و نفس در قرآن به معنای ذات انسانی همراه با احوال و اوصاف مختلف به‌کار رفته است؛ محور دوم ارجاع معانی متعدد نفس به معنای ذات است و محور سوم منشأ خلط مفهوم نفس با روح است.

کلیدواژه‌ها


  1. ابن جوزی، عبدالرحمن. (1422ق). زاد المسیر فى علم التفسیر. بیروت: دار الکتاب العربی.
  2. ابن درید، محمد بن الحسن. (1987م). جمهرة اللغة. ییروت: دار العلم للملایین.
  3. ابن سیده، علی بن اسماعیل. (1421ق). المحکم و المحیط الأعظم. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
  4. ابن‌فارس، احمد بن فارس. (1361). معجم مقاییس اللغه. قم: مرکز النشر مکتب الاعلام الاسلامی.
  5. ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب (چاپ سوم). بیروت: دار صادر.
  6. ازهری، محمد بن احمد. (1421ق). تهذیب اللغة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  7. آل غازى، عبدالقادر. (1382). بیان المعانى. دمشق: مطبعة الترقى‏.
  8. ثعالبى، عبد الرحمن. (1418ق). تفسیر الثعالبى. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  9. ابن قیم جوزیه، محمد بن ابی‌بکر. (1415ق). الروح. بیروت: دار الفکر.
  10. جوهری، اسماعیل بن حماد. (1404ق). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین.
  11. حسینی زبیدی، محمد مرتضی. (1387). تاج العروس. [بی‌جا]: دارالهدیه.
  12. حقى برسوى، اسماعیل بن مصطفى. (بی‌تا). تفسیر روح البیان. بیروت: دار الفکر.
  13. حمیری، نشوان بن سعید. (1420ق). شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم. دمشق:
    دار الفکر
  14. خامنه‌ای، سیدمحمد. (1384). روح و نفس. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  15. راغب اصفهانى، حسین بن محمد. (1412‏ق). المفردات (چاپ اول). دمشق : الدار الشامیة.
  16. رافعی قزوینی، عبدالکریم بن محمد. (1414ق). المصباح المنیر (ج2). قم: موسسة
    دار الهجرة.
  17. زمخشرى، محمود بن عمر. (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل (چاپ سوم). بیروت: دار الکتاب العربی.
  18. سیواسى، احمد بن محمود. (1427ق). عیون التفاسیر للفضلاء السماسیر المشهور بتغیر الشیخ. بیروت: دار صادر.
  19. شاکر، محمدکاظم. (1397). وجوه معانی نفس در قرآن. مجله پژوهش‌های فلسفی - کلامی، (شماره 4)، صص 7-
  20. شعرانی، ابوالحسن. (1386). پژوهش‌های قرآنی علامه شعرانی رحمه‌الله در تفاسیر مجمع البیان، روح الجنان و منهج الصادقین. قم: بوستان کتاب.
  21. شیرازی، صدر المتالهین. (1981م). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه (اسفار). بیروت: دارالاحیاء التراث العربی.
  22. طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1371). المیزان فی تفسیر القران (چاپ چهارم). قم: اسماعیلیان.
  23. طبرانی، سلیمان بن احمد. (2008م). تفسیر الکبیر. اردن: دار الکتاب الثقافی.
  24. طبرسى، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (چاپ سوم). تهران: ناصرخسرو.
  25. طریحی، فخرالدین. (1365). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
  26. طوسى، محمد بن حسن. (بی‌تا).‏ التبیان فى تفسیر القرآن.‏ بیروت: دار احیاء التراث العربى.
  27. طوسى‏، محمد بن حسن. (1411ق). مصباح المتهجد. بیروت: مؤسسه فقه الشیعه.
  28. طیب، عبدالحسین. (1378). اطیب البیان فی تفسیر القرآن (چاپ دوم). تهران: انتشارات اسلام.
  29. عسکری، أبوهلال. (بی‌تا). الفروق فی اللغة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
  30. غزالی، ابوحامد. (بی‌تا). احیاء علوم الدین، انتشارات قاهره.
  31. فراهیدی، خلیل بن احمد. (1414ق). کتاب العین (مصحح: مخزومی، سامرائی و أسعد الطیب). قم: انتشارات اسوه.
  32. فیومى، احمد بن محمد. (1414ق). المصباح المنیر فى غریب الشرح الکبیر للرافعى‏ (چاپ دوم). قم: موسسه دار الهجرة.
  33. قرشی، سیدعلی‌اکبر. (1371). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  34. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (1415ق). القاموس المحیط. بیروت: دار الکتب العلمیة. منشورات محمدعلی بیضون.
  35. فیض کاشانی، ملامحسن. (1415ق). تفسیر الصافى (چاپ دوم). تهران: انتشارات الصدر.
  36. کاشانى، ملا فتح الله. (1336). تفسیر منهج الصادقین فى الزام المخالفین. تهران‏: کتابفروشى محمدحسن علم.
  37. لاهیجى، محمد بن على. (1373). تفسیر شریف. تهران: دفتر نشر داد.
  38. مجلسى، محمدباقر. (1404ق). مرآة العقول‏ (چاپ دوم). ‏تهران: دار الکتب الإسلامیة.
  39. مدنی، علیخان بن احمد. (1426ق). الطراز الأول و الکناز لما علیه من لغة العرب المعول. مشهد: موسسة آل‌البیت(علیها السلام) لإحیاء التراث.
  40. مصطفوی، حسن. (1360). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
  41. مفید، محمد بن محمد (شیخ مفید). (بی‌تا). المقنعة. قم: موسسه النشر الاسلامی.
  42. مقاتل بن سلیمان. (1423ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  43. مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.