تحلیل معناشناختی و وجودشناختی کاربردهای قرآنی وحی با تأکید بر مبانی حکمت متعالیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشگاه فردوسی. مشهد. ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی. مشهد. ایران.

10.22081/jqss.2022.63747.1181

چکیده

چیستی وحی و چگونگی نزول آن از جمله مسائل مهمی است که از دیرباز ذهن اندیشمندان مسلمان را به خود مشغول داشته است. در این میان مفهوم‌شناسی و وجودشناسی وحی براساس کاربردهای قرآنی آن، از اهمیت بسیاری برخوردار است. در جستار حاضر تلاش شده است با رویکردی معناشناسانه و فلسفی و با بهره‌گیری از برخی مبانی حکمت متعالیه، به این پرسش پاسخ داده شود که کاربردهای قرآنی وحی براساس دو محور هم‌نشینی و جانشینی چگونه است. این کاربردها از نوع اشتراک لفظی است یا معنوی؟ اگر از نوع اشتراک معنوی است، تفاوت مصادیق وحی در چیست؟ در پایان، این نتیجه به‌دست آمده است که کاربردهای گوناگون وحی در آیات قرآن، از لحاظ مفهومی از نوع مشترک معنوی و از جهت مصداقی از نوع تفاوت تشکیکی است؛ بر همین اساس وحی نازل‌شده بر پیامبر با وحی‌ نازل‌شده بر غیرپیامبر اعم از انسان و دیگر حیوانات مانند زنبور عسل، از حیث مفهومی و ماهوی تفاوت ندارد، بلکه تفاوت آنها از حیث وجودی است و از نوع تفاوت تشکیکی است؛ البته باید توجه داشت که وحی نازل‌شده بر پیامبر عالی‌ترین درجه وحی است و نمی‌توان الهام و غریزه را هم‌مرتبه آن دانست.

کلیدواژه‌ها


  1. * قرآن کریم

    1. ابن‌سیده، علی بن اسماعیل. (1421ق). المحکم و المحیط الاعظم. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    2. ابن‌فارس، احمد. (1404ق). معجم مقاییس اللغه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
    3. ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
    4. ابوحبیب، سعدی. (1408ق). القاموس الفقهی لغه و اصطلاحا. دمشق: دارالفکر.
    5. ازهرى، محمد بن احمد. (1421ق). تهذیب اللغة. بیروت: دارالعلم.
    6. اسماعیل حسینی، محمود. (1414ق). المکنز العربی المعاصر. بیروت: مکتبه لبنان ناشرون.
    7. امینی، ابراهیم. (1377). وحی در ادیان آسمانی. قم: بوستان کتاب.
    8. ایزوتسو، توتسیهیکو. (1380). مفاهیم اخلاقی - دینی در قرآن مجید (مترجم: فریدون بدره‌ای). تهران: فرزان روز.
    9. بهارنژاد، زکریا. (1391). نظریۀ تشکیک از دیدگاه فیلسوفان صدرایی و عرفای وحدت وجودی. مجله‌ خردنامه‌ صدرا، (شماره‌ 679)، صص 5-
    10. بهشتی، احمد؛ یعقوبیان، محمدحسن. (1389). حقیقت تشکیکی وحی در هندسۀ حکمت متعالیه. معرفت فلسفی، 8(1)، صص 107 -
    11. جوهری، اسماعیل ‌بن‌ حماد. (1376). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة (محقق: عطار، احمدعبدالغفور). بیروت: دارالعلم.
    12. حسین‌زاده، محمد. (1388). مفهوم‌شناسی وحی و الهام در لغت، قرآن و روایات. قرآن شناخت، (شماره ‌4)، صص45 -
    13. حقی بروسوی، اسماعیل بن مصطفی. (بی‌تا). تفسیر روح البیان. بیروت: دارالفکر.
    14. داورپناه، ابوالفضل. (1375). ‏انوار العرفان فى تفسیر القرآن. تهران: انتشارات صدر.
    15. دفتر تبلیغات اسلامی. (1381). مرزبان وحی و خرد: یادنامه مرحوم علامه سیدمحمدحسین طباطبایی(ره). قم: بوستان کتاب.
    16. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار العلم.
    17. رامیار، محمود. (1369). تاریخ قرآن. تهران: امیرکبیر.
    18. ربانی گلپایگانی، علی. (1398). ترجمه محاضرات فی الالهیات به ضمیمه فرهنگ مصطلحات. قم: مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه.
    19. رضا، محمد رشید. (1408ق). الوحی المحمدی. قاهره: الزهراء للاعلام العربی.
    20. رضوان، عمر بن ابراهیم. (1413ق). آراء المستشرقین حول القرآن الکریم و تفسیره. ریاض: دار طیبه.
    21. رمضانی، موسی‌الرضا؛ غربی، ولی‌الله. (1395). درآمدی بر ساختارگرایی. تهران: سازمان جهاد دانشگاهی.
    22. زارعی سبزواری، عباسعلی. (1424ق). تعلیقه بر نهایة الحکمة. قم: موسسه نشر اسلامی.
    23. زرقانی، محمد عبدالعظیم. (1416ق). مناهل العرفان فی علوم القرآن. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    24. سعیدی روشن، محمدباقر. (1379). علوم قرآن. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    25. سلمان‌نژاد، مرتضی. (1391). معناشناسی تدبّر در قرآن با سه رویکرد ساختاری، ریشه‌شناسی و تاریخ انگاره. پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد، دانشگاه امام صادق علیه السلام.
    26. شریف لاهیجى، محمد بن علی. (1373). تفسیر شریف لاهیجی. تهران: دفتر نشر داد.
    27. شریف مرتضی. (1405ق). رسائل الشریف المرتضی. قم: دار القرآن الکریم.
    28. شیبانی، اسحاق بن مرار. (1975م). کتاب الجیم (محقق: ابراهیم ابیاری). قاهره: الهیئه العامه لشئون المطابع الامیریه.
    29. شیروانی، علی. (بی‌تا). کلیات فلسفه. بی‌جا: دارالفکر.
    30. صاحب، اسماعیل بن عباد. (1414ق). المحیط فی اللغة. بیروت: عالم الکتب.
    31. صادقی تهرانی، محمد. (1406ق). الفرقان فى تفسیر القرآن بالقرآن و السنه‏. قم: فرهنگ اسلامی.
    32. صبحی، صالح. (1374). پژوهش‌هایی دربارۀ قرآن و وحی (محقق: محمد مجتهد شبستری). تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    33. صفوی، کوروش. (1379). درآمدی بر معنی‌شناسی. تهران: حوزه هنری.
    34. طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
    35. طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1394). ترجمه و شرح نهایه الحکمه (مترجم و شارح: علی شیروانی). قم: دارالفکر.
    36. طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1416ق). نهایة الحکمه. قم: موسسه النشر الاسلامی.
    37. طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1420ق). بدایه الحکمه (مترجم: عباسعلی زارعی سبزواری). قم: جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم، موسسه النشر الاسلامی.
    38. طباطبایی، سیدمحمدحسین. (بی‌تا). آموزش آسان فلسفه (ترجمه و تلخیص کتاب بدایه الحکمه به صورت پرسش و پاسخ). (مترجم: علی قنبریان). بی‌جا: موسسه فرهنگی هنری نوین پژوهش فیاض.
    39. طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فى تفسیر القرآن‏. تهران: انتشارات ناصر خسرو.
    40. طبرسی، فضل بن حسن. (1412ق). تفسیر جوامع الجامع (مترجم: ابوالقاسم گرجی). قم: حوزه‌ علمیه‌ قم مرکز مدیریت.
    41. طوسی، محمد بن ‌حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    42. عبداللهی، محمود. (1385). وحى در قرآن‏. قم: بوستان کتاب.
    43. عسکری، سیدمرتضی. (1416ق). القرآن الکریم و روایات المدرستین. بی‌جا: مجمع العلمی الاسلامی.
    44. علیزاده، خادم. (1374). پژوهش در زمینۀ «وحی»»، نشریه نامه مفید، (شماره ‌1)، صص 25-
    45. فخررازى، محمد بن عمر. (1420ق). التفسیر الکبیر. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    46. فراهیدی، خلیل بن احمد. (1410ق). کتاب العین. قم: انتشارات هجرت.
    47. فضل‌الله، سیدمحمدحسین. (1419ق). ‏تفسیر من وحى القرآن (چاپ دوم). بیروت: ‏دارالملاک للطباعة و النشر.
    48. فلاح‌پور، مجید. (1385). وحی نبوی در قرآن کریم. مجله‌ علوم انسانی، (شماره 67)، صص 75-
    49. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. (1415ق). القاموس المحیط. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    50. فیض کاشانی، ملامحسن. (1415ق). الصافی. تهران: انتشارات الصدر.
    51. فیومی، احمد ‌بن‌ محمد. (بی‌تا). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: موسسه دارالهجره.
    52. قرائتی، محسن. (1388). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
    53. مرتضی زبیدی، محمد بن محمد. (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس (محقق: علی شیری). بیروت: دارالفکر.
    54. مشکور، محمدجواد. (1357). فرهنگ تطبیق عربی با زبان‌های سامی و ایرانی. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
    55. مصطفوی، حسن. (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    56. مطرزی، ناصر بن عبدالسید. (1979ق). المغرب فی ترتیب المعرب (محقق: محمود فاخوری و مختار عبدالحمید). حلب: مکتبه اسامه بن زید.
    57. معرفت، محمدهادی. (1415ق). التمهید فی علوم القرآن‏. قم: مؤسسة النشر الاسلامى‏.
    58. مفید، محمد. (1414ق). تصحیح الاعتقادات الامامیه. قم: دارالمفید.
    59. مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
    60. مهنا، عبدالله علی. (1413ق). لسان اللسان: تهذیب لسان العرب. بیروت: دارالکتب العلمیه.
    61. موسی، حسین یوسف. (1410ق). الافصاح فی فقه اللغه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
    62. نهاوندى، محمد. (1386). نفحات الرحمن فى تفسیر القرآن. موسسة البعثة، قم: مرکز الطباعة و النشر.
    63. هروی، محمد بن یوسف. (1387). بحرالجواهر (معجم الطب الطبیعی). قم: جلال الدین.